Pytania w katechezie

Pytanie to „wezwanie, które oczekuje na odpowiedź”. Po umiejętności stawiania pytań rozpoznać można doświadczonego nauczyciela (przeciętnie każdy zadaje około 400 pytań dziennie!). Nieumiejętne stawianie pytań prowadzi często do „zagubienia się grupy”. Nauczyciel musi być zawsze świadom, w jakim celu zadaje pytanie.

Istnieją różne rodzaje pytań. W metodyce ważne są dwa podziały:

- pytania zamknięte - na które istnieje jedna właściwa odpowiedź (np. "W którym roku kardynał Karol Wojtyła został papieżem?") - takie pytania wykorzystywane są w pogadance (por. poniżej);

- pytania otwarte - na które istnieje więcej prawidłowych odpowiedzi (np. "Dlaczego warto być chrześcijaninem?") - wykorzystywane w dyskusjach.

Drugi podział pytań:

- pytania określające (kategoryczne) – służą przybliżeniu danego pojęcia lub sprawdzeniu wiedzy uczniów, rozpoczynają się od słów: „kiedy, dla­­czego, jak, kto...?”, wymagają rozbudowanej odpowiedzi całym zdaniem;

- pytania rozstrzygające (alternatywne) – rozpoczynające się najczęściej od partykuły „czy...?” lub – inaczej – na które odpowiedź brzmi „tak” albo „nie”. Są to pytania mało rozwijające uczniów: dzieci zgadują albo sugerują się przy odpowiedzi, np. intonacją głosu katechety. Pytania te często niszczą dyscyplinę, gdyż przyzwyczajają uczniów do głośnych i  nieuporządkowanych odpowiedzi. Warto te pyta­nia przeformułować i  postawić inaczej. Używanie pytań alternatywnych jest częstym błę­dem początkujących nauczycieli.

 

      Przymioty dobrze postawionego pytania:

§        poprawne językowo: stylistycznie i gramatycznie (całe zdanie);

§        postawione wyraźnie, krótkie i zrozumiałe;

§        konkretne i jednoznaczne (tylko jedna odpowiedź);

§        nie może sugerować błędnej odpowiedzi („Ilu jest bogów?”);

§        z właściwym akcentem zdaniowym;

§        kolejne pytanie powinno wiązać się z poprzednim (w pogadance);

§        powinno pobudzać wszystkich do myślenia (wpierw pytać całą klasę, później konkretne osoby);

§        skierowane do różnych osób, nie ciągle do tych samych.

           

            Zawsze należy zostawiać uczniom czas na zastanowienie się (pauza). Nie można tolerować chóralnych odpowiedzi (szczególnie młodsze dzieci mają tendencję do „wyrywania się” z odpowiedziami). Nieprawidłowe jest także podsuwanie odpowiedzi („podpowiadanie”). Wywoływanie uczniów nie może być ich poniżaniem czy faworyzowaniem (np. jedni wzywani po nazwisku, inni imiennie, inni przez wskazanie).

            Katecheci – podobnie jak inni nauczyciele – powinni dbać o porządek w  trakcie odpytywania. M.in. służy temu przypominanie i egzekwowanie zasady podnoszenia w górę dłoni, kiedy ma się coś do powiedzenia. Od najmłodszych lat trzeba do tego przyzwyczajać uczniów, początkowo w oparciu o autorytet nauczyciela, później, np. wśród młodzieży, wskazując znaczenie porządku w wypowiadaniu własnych zdań dla owocności rozmów.

 

Układ (sekwencja) przy odpytywaniu uczniów powinien wyglądać następująco:

Ø      pytanie nauczyciela skierowane do całej klasy;

Ø      czas na zastanowienie się;

Ø      uczniowie, którzy znają odpowiedź podnoszą w milczeniu dłonie do góry, nauczyciel może wówczas zorientować się, kto z uczniów jest w stanie odpowiedzieć na pytanie, ewentualnie zachęcić innych, nie zgłaszających się, do odpowiedzi;

Ø      wskazanie przez nauczyciela ucznia, który ma odpowiadać;

    Ø      odpowiedź ucznia;

      Ø      reakcja nauczyciela na odpowiedź ucznia.

 

            Odpowiedź ucznia powinna być sformułowana całym zdaniem (dla młodszych: „powiedz ładnie”), a jej autorem winien być sam uczeń. Podpowia­danie (nauczyciela lub uczniów) „zabija” myślenie. Jeśli katecheta chce pomóc, może postawić pytania pomocnicze (naprowadzające). Przy odpowiedzi błędnej trzeba zorientować się, co jest jej źródłem (np. źle postawione pytanie, nie­śmiałość lub niewiedza ucznia). Nie wolno gasić wypowiedzi ucznia. Odpowiedź dobrą należy pochwalić, nie należy jednak jej dosłownie i automatycznie powtarzać („echo nauczycielskie”). Kilka wypowiedzi uczniowskich powinno być podsumowanych jasną wypowiedzią nauczyciela.

 

 

Sytuacja odwrotna - uczniowie pytają nauczyciela

Pytania uczniów są zawsze dowodem ich zaangażowania (nawet jeśli chcą „przyłapać” katechetę). Na pytania związane z tematem katechezy należy w jej ramach odpowiedzieć. Na pozostałe winno być miejsce przed lub po katechezie. Warto, prowokować uczniowskie pytania i próbować, aby cała klasa szukała odpowiedzi. Ważna jest atmosfera, w której uczniowie są przekonani, że mogą swobodnie zapytać o każdą sprawę. Ciekawym pomysłem jest „skrzynka pytań”.

 

Pogadanka

            - różni się od opowiadania i wykładu tym, że wymaga od uczniów nie tylko „myślenia za nauczycielem”, lecz zmusza ich także do myślenia samodzielnego. Polecana jest przede wszystkim dla dzieci, nie może być jednak zbyt długa (układ najwyżej kilku pytań i odpowiedzi).

            Pogadanka („dialog nierównoprawnych stron”) jest rozmową kierowaną nauczyciela z uczniami i opiera się na wiedzy już przez nich posiadanej. Zmierza do określonego wcześniej celu poprzez ciąg nauczycielskich pytań i uczniowskich odpowiedzi. Uczniowie stopniowo porządkują posiadane infor­macje. Nauczyciel zna odpowiedzi na stawiane pytania.

            Zdarza się, że pogadanka zamiast aktywizować ucz­niów, hamuje ich inicjatywę, ponieważ nauczyciel wciąż pyta, a uczniowie jedynie odpowiadają. Unika się tego wówczas, gdy wykorzystuje się obok pogadanki również inne metody (zasada różnorodności metod). Inną trudnością związaną z pogadanką jest czas („jak długo potrwa pogadanka?”) i niemożliwość całkowitego przewidzenia jej przebiegu („ile czasu potrzeba uczniom na odpowiedź?”). Solidne przemyślenie pytań usprawnia przebieg pogadanki. Kolejnym niebezpieczeństwem jest traktowanie całej klasy jako „jednego zbiorowego ucznia” i fałszywa pewność, że, jeśli wie kilku zgłaszających się uczniów, to wie także każde dziecko. Nauczyciel nie może sugerować się odpowiedzią kilku uczniów i powinien sprawdzić, na ile określone wiadomości trafiły do wszystkich dzieci, np. pytając te osoby, które się nie zgłaszają.

            Niezależnie od trudności metoda pogadanki bardzo ożywia lekcję i inten­syfikuje kontakt z nauczycielem. Pogadanka służy także:

ü      przygotowaniu uczniów do nauki (jako wprowadzenie),

ü      zaznajamianiu ich z nowym materiałem,

ü      bieżącej kontroli opanowania materiału,

ü      systematyzowaniu i utrwalaniu wiadomości.

            Przygotowanie pogadanki polega na:

Ø     ustanowieniu jej celu,

Ø     analizie merytoryczno-logicznej wiedzy,

Ø     rozłożeniu wydobytych elementów między poszczególne pytania i ustaleniu kolejności pytań.

            Skuteczność pogadanki zależy od rodzaju pytań stawianych uczniom przez nauczyciela. Pytania muszą być dostosowane do intelektualnych możliwości uczniów, jasne, zrozumiałe i jednoznaczne, powinny mobilizować do wysiłku umysłowego i wykorzystania posiadanych wcześniej wiadomości.