WIARA I WIEDZA

 

„Wiara” i „wiedza” to pojęcia wieloznaczne, ich rozróżnienie zalicza się do podstawowych osiągnięć zachodniej kultury; pytanie o teoretyczną i praktyczną relację pomiędzy nimi należy do permanentnie rozważanych kwestii w teologiczno-filozoficznych debatach zmierzających do wyjaśnienia stosunku pomiędzy religią a nauką w jego antynomiach i syntezach; w określaniu wzajemnej relacji pomiędzy wiarą i wiedzą należy zawsze porównywać analogiczne do siebie ich znaczenia; przedstawiona charakterystyka dotyczy wiary w refleksji teologicznej i wiedzy w znaczeniu naukowym.

 

1. Pojęcia

 

Wiara (gr. pistis; łac. fides) oznacza w ujęciu podmiotowym – opartą na zaufaniu osobową relację człowieka do Boga lub bóstwa (wiara w znaczeniu religijnym), albo do człowieka; w ujęciu przedmiotowym – przyjęcie czegoś za prawdę na podstawie czynników nie dających całkowitego uzasadnienia, oczywistości, czy pewności. Ze względu na charakter podmiotu wiary można mówić o : 1) wierze osobistej pojedynczego wierzącego, jako rezultat indywidualnej odpowiedzi na Boże Objawienie; człowiek w osobistym akcie wiary odpowiada „tak” objawiającemu się Bogu; 2) wierze wspólnotowej, jako credo pewnej wspólnoty (zbiorowości) wierzących (np. wiara Kościoła). Najwyższą obiektywnością odznacza się wiara refleksyjna, która może posiadać zarówno osobowy i wspólnotowy charakter, bezpośrednio oznacza jednak rozumną refleksję nad treścią Objawienia chrześcijańskiego; jest systematycznym poznawaniem zbawczego objawienia się Boga – w Jezusie Chrystusie, i Kościele – jako Jego Mistycznym Ciele.

Wiedza (gr. episteme; łac. scientia) to zbiór uzyskanych w procesie poznawczym wiadomości, możliwych do uzasadnienia. Analogicznie do pojęcia „wiara” również w przypadku pojęcia „wiedza” można wyróżnić, różniące się pomiędzy sobą stopniem obiektywności, formy wiedzy. Ze względu na źródło można mówić o: 1) wiedzy z doświadczenia życiowego – jako wynik konkretnych osobistych życiowych doświadczeń, dokonań i praktyki; wiedza życiowa nie posiada charakteru jedynie teoretycznego, nie sposób jej wyrazić w formie ogólnych zdań; 2) wiedzy z tradycji – jako rezultat wiadomości przekazywanych z pokolenia na pokolenie; jest wyrażona w przysłowiach, powiedzeniach, baśniach, czy mitach; stanowi sumę wiedzy z doświadczenia pojedynczego człowieka; wiedza z tradycji, choć nie zawsze pozwala się ułożyć w pewien spójny logiczny system, ma wpływ na życie człowieka i podejmowane przez niego decyzje. Najwyższą formą wiedzy jest wiedza naukowa, uzyskana w sposób metodyczny (według określonej metody naukowej) o konkretnym przedmiocie, jest możliwa do uzasadnienia; tak zdobyta wiedza w procesie poznawczym jest ogólnie ważna, o ile ważność wiedzy z doświadczenia jest do wykazania w obszarze życia konkretnej jednostki, zaś wiedzy z tradycji wewnątrz określonej generacji albo kultury, o tyle wiedza naukowa rości sobie prawo ważności we wszystkich obszarach życia, niezależnie od miejsca i czasu.

 

2. Relacja wiara – wiedza

 

Różnice między wiarą (refleksyjną) i wiedzą (naukową) dotyczą: 1) przedmiotu materialnego: wiara odnosi się do nadprzyrodzonego objawienia (transcendentnego wymiaru rzeczywistości), wiedza obejmuje immanentny wymiar rzeczywistości; 2) rodzaju dostarczanej wiedzy: wiara dostarcza pewnej wiedzy o charakterze zbawczym, wiedza naukowa wiąże się z informacją; 3) formułowanych wypowiedzi o rzeczywistości: wypowiedzi religijne mają charakter apodyktyczny, naukowe – hipotetyczny; 4) pojmowania prawdy: w wierze chrześcijańskiej mamy do czynienia z prawdą o charakterze osobowym, zbawczym, z prawdą, która pozwala się rozumowo zgłębiać, to jednak pozostaje tajemnicą, zaś w nauce jest to tzw. prawda na czas, prawda rzeczowa, która cechuje się oczywistością 5) sposobu podejścia do tradycji: wiara jest związana zachowaniem tradycji, zobowiązana do zgodności z tradycją (np. wierność credo apostolskiemu); wiedza jest zorientowana ku innowacji, postęp w wiedzy wiąże się z konieczności ze zmianami, przeprowadzaniem nowych eksperymentów, stawianiem hipotez badawczych; 6) odniesienia do autorytetu: w refleksji nad wiarą zachodzi zależność od autorytetu (np. Magisterium Kościoła, które stoi na straży prawd wiary, jest gwarantem ich przekazu w formie nieskażonej); zdobywanie wiedzy zakłada wolną dyskusję, wiedza naukowa ma charakter antyautorytarny. Wiara i wiedza są w istocie od siebie różne, lecz mimo tej różnorodności oba obszary poznania rzeczywistości nie są od siebie oddzielone, lecz wskazują również na pewne podobieństwa: 1) wiara i wiedza są aktami ludzkimi; 2) są aktami aktywnego przyjęcia rzeczywistości: wiara chrześcijańska – przyjęciem rzeczywistości objawiającego się Boga (osobowej rzeczywistości), wiedza – uchwyceniem powiązań, związków zachodzących w rzeczywistości reistycznej; 3) wspólnie wiedza i wiara stanowią komplementarne sposoby poznawania rzeczywistości.

Opisując relację pomiędzy wiedzą a wiarą na przestrzeni dziejów chrześcijaństwa można wskazać na następujące etapy: 1) uzgodnienia (słabej syntezy) wiary (treści chrześcijańskiego Objawienia) z wiedzą (filozofią); takie stanowisko reprezentowali: św. Paweł w czasach apostolskich (por. Dz 17,16-34); pisarze chrześcijańscy z II w. (św. Justyn, Atenagoras, Klemens Aleksandryjski), którzy wiedzę filozoficzną traktowali jako praeparatio evangelica; ojcowie Kapadoccy (Grzegorz z Nyssy, Bazyli Wielki, Grzegorz z Nazjanzu). 2) integracji (mocnej syntezy) pomiędzy wiedzą (filozoficzną) a wiarą (refleksją teologiczną); opartej na korzystaniu z dorobku filozofii w wykładni prawd wiary i odwrotnie – w inspirowaniu refleksji filozoficznej prawdami Objawienia (św. Augustyn i św. Anzelm z Canterbury twórcy zasady intellego ut credam, credo ut intellegam, św. Albert Wielki, św. Tomasz z Akwinu); 3) rozdziału pomiędzy wiedzą a wiarą, który może przyjąć formę: a) odrębności (niezależności) przykładem jest tu stanowisko Tertuliana z czasach patrystyki, zaś w czasach nowożytnych rozwój autonomicznych nauk szczegółowych, w tym szczególnie nauk przyrodniczych przyczynił się do rozdzielania wiedzy naukowej od treści chrześcijańskiego Objawienia; b) konfliktu, będącego konsekwencją radykalnego rozdziału pomiędzy wiarą a wiedzą w poglądach filozoficznych XIX w. (empiryzm, skrajny racjonalizm, pozytywizm), reprezentowanych przez tzw. Koło Wiedeńskie (R. Carnap, M. Schlick, H. Feigel, V. Kraft) i szkołę frankfurcką (M. Horkheimer, H. Marcuse, T. Adorno, J. Habermas), natomiast w poglądach teologicznych XIX w. przez fideizm (L.E. Bautain).

Przyjmując, że wiara i wiedza stanowią dwie różne formy poznania, można wyznaczyć zasadniczo trzy możliwości ich wzajemnych odniesień, które stanowią odzwierciedlenie przedstawionych etapów: 1) uzgodnienia (syntezy słabej) wiedzy z wiarą i odwrotnie np. u A. Comte’a, F. Hegla wiary z wiedzą; 2) integracji (syntezy mocnej); 3) rozdziału (odrębności bądź konfliktu). Przedłużeniem kształtowania się relacji między wiedzą i wiarą jest prowadzony współcześnie z różną intensywnością dialog między teologią a naukami przyrodniczymi, w którego historii można wyróżnić podobne modele wzajemnych odniesień.

(Rysunki - por. książka)

 

Jan Paweł II, Encyklika Fides et ratio (1998); Anderwald A. (red.), Rozum i wiara, Opole 2001; Barbour I., When science meets religion, Londyn 2000; Bronk A., Zrozumieć świat współczesny, Lublin 1998, s. 203-256; Dzidek, T. Granice rozumu w teologicznym poznaniu Boga, Kraków 2001; Herbut J. (red.), Leksykon filozofii klasycznej, Lublin 1997, s. 534-539; Janusz R., Lisiak B., Poznański J. (red.), Nauka – wiara – katecheza. Jak mówić o relacjach nauka – wiara w katechezie?, Kraków 2002; Mądel K. (red.), Rozum i wiara mówią do mnie, Kraków 1999; Sierotowicz T., Nauka a wiara – przestrzeń dialogu, Tarnów 1997; Wszołek S. (opr.), Refleksje na rozdrożu. Wybór tekstów z pogranicza wiedzy i wiary, Tarnów 2000.

 

ks. Andrzej Anderwald