TREŚĆ KATECHEZY

 

Katecheza, włączając się w nurt posoborowej odnowy duszpasterskiej, pełni w niej doniosłą rolę (DE 6). Niejednokrotnie uważa się ją za jeden z najważniejszych nurtów tej odnowy. Kształtuje bowiem wiarę współczesnego człowieka, wprowadza go w życie liturgii, stawia mu wymagania moralne i buduje wspólnotę Kościoła. Stara się powiązać życie ludzkie i jego problemy z objawieniem Bożym w celu ukształtowania organicznej jedności. Wymaga to od katechezy otwarcia się zarówno na Boga, jak i egzystencję człowieka, co zawiera się w zasadzie wierności Bogu i człowiekowi (por. PDK 31).

Podjęcie tematu treści katechezy powinno mieć odniesienie do powyższych wymagań. W historii katechezy na treść patrzono różnie. Raz jako na zwarty system, innym razem wybiórczo. Treścią katechezy była teologia, kerygma, kultura człowieka, Objawienie Boże czy historia zbawienia. Rozwijająca się w swoim czasie teologia nabrała tak wielkiego znaczenia, że w niej widziano najbardziej doskonały system naukowy. Z nią związała się ściśle katecheza. Od teologii przejmowała treść, która miała takie same sformułowania, układy i podziały. Do przedmiotów przekazywanych w katechezie należały: Pismo Święte, historia zbawienia, dogmatyka, liturgika i etyka. Do nowego ustawienia treści w katechezie przyczynił się ruch odnowy biblijno-liturgicznej XIX i XX w. Katecheza związała się z teologią kerygmatyczną i kerygmat stał się treścią katechezy. Chodziło o Dobrą Nowinę, orędzie Chrystusowe i chrześcijańskie, wezwanie Boże kierowane do człowieka i apel miłości Chrystusowej. Ustawienie katechezy kerygmatycznie spowodowało, że na uboczu pozostały problemy ludzkie. Dowartościowaniem treści ludzkiej w katechezie zajął się kierunek antropologiczny, w którym proponowano doświadczenie i kulturę człowieka oraz Objawienie i naukę Kościoła. Katecheza nie powinna przekazywać wiedzy czy doktryny, ale orędzie, które pozostaje w bezpośredniej relacji do człowieka, rozwiązując jego problemy egzystencjalne, wprowadza w sens życia i służy jego przemianie. Tak wiec katecheza i jej treść powinna być syntetyczna, historiozbawcza, eklezjalna i egzystencjalna.

Aktualny rozwój katechetyki i nauk szczegółowych, sugestie zawarte w posoborowych dokumentach katechetycznych pozwalają popatrzyć na nią integralnie. Treść powinna być ustawiona w wymiarach doświadczenia, kultury i religijności; Objawienia, misterium paschalnego i życia Kościoła; rozwiązywania problemów, kształtowania postawy i formowania wspólnoty ludzkiej. Treść katechezy nie służy tylko nauczaniu, ale również wychowaniu, rozwojowi osobowości i formowaniu postawy. M. Majewski, twórca katechezy integralnej, uważa, że w procesie powstawania, tworzenia się oraz projektowania katechezy istotną rolę odgrywa nauczanie, wychowanie i przepowiadanie ewangeliczne. Proponuje wiec, aby katecheza, a więc i treść katechezy, rozwijała się w następującym kierunku:

1) od nauczania poprzez uczenie do uczenia się;

2) od wychowania poprzez socjalizację do komunikacji;

3) od ewangelizacji poprzez przepowiadanie do świadectwa.

Wyznaczyć więc można główne zasady, ukierunkujące zasady tworzenia treści katechezy:

1) zasady dydaktyczne: integracji, hierarchii wartości i korelacji;

2) zasady pedagogiczne: tożsamości, socjalizacji i dialogu;

3) zasady teologiczne: chrystocentryzmu, eklezjalności i inkulturacji.

Zasada integracji – wyłania się ona bezpośrednio z nauki Soboru Watykańskiego II, a zwłaszcza Konstytucji duszpasterskiej o Kościele w świecie współczesnym, gdzie zbawienie ukazane jest jako integralny rozwój człowieka i świata. Podobnie mówi adhortacja Catechesi tradendae (Ct 18, 30; por. PDK 35-36). Mówiąc o integralności treści należy widzieć ją w jej podstawowych wymiarach, które powinny przewijać się przez całą treść katechezy. Są to wymiary: biblijny, liturgiczny, ekumeniczny, egzystencjalny i eschatologiczny.

Zasada hierarchii wartości Dyrektorium katechetyczne (1997) stwierdza, że centrum całej katechezy i jej treści stanowi Bóg we własnej tajemnicy i Jego zbawcza ingerencja w historię (DOK 39). Dalej dokument jasno wskazuje na zasadę hierarchii prawd (DOK 43). Catechesi tradendae mówi o tym, że współczesnej katechezie chodzi przede wszystkim o istotę chrześcijaństwa, którą najpełniej ukazują symbole wiary, i o te elementy, których w katechezie nie można ominąć (DOK 28, 31). Hierarchia prawd wiary domaga się także odniesienia do egzystencji ludzkiej i w konsekwencji można mówić o „hierarchii wartości” kształtującej treść katechetyczną.

Zasada korelacji – chce dokonać powiązania przez związek pomiędzy Objawieniem Bożym i doświadczeniem człowieka. Jan Paweł II w Catechesi tradendae wskazuje na niewystarczalność samego doświadczenia i samej doktryny, ale jej powiązania (Ct 22). Katecheza korelacji bardzo mocno wzbogaca treść katechezy. Nie jest już nią tylko Objawienie, ale także życie ludzkie, które wchodzi bezpośrednio w jej treść.

Zasada tożsamości – o potrzebie wzmocnienia chrześcijańskiej tożsamości mówi Jan Paweł II w Catechesi tradendae (Ct 56-57). Stwierdza bowiem: „Potrzebujemy katechezy, która by nauczyła młodych i dorosłych w naszych wspólnotach świadomego i stałego trwania we wierze, pogodnego wyznawania swej tożsamości chrześcijańskiej i katolickiej” (Ct 57). W katechezie oprócz pracy samego katechety, potrzebne jest współdziałanie katechizowanych, którzy powinni odkrywać świat wartości celem budowania samych siebie. Treść katechezy potrzeba ukierunkowywać na rozwój osobowości katechizowanych. Powinna ona przedstawiać i umożliwiać proces samodoświadczenia.

Zasada socjalizacji – chodzi o zastanowienie się nad tym, w jaki sposób uspołecznienie kościelne może być wprowadzone, aby wszystkich ludzi doprowadzić do świadomości siebie i umożliwić wspólnotę wiary. Chodzi o to, w jaki sposób młode pokolenie może wejść we wspólnotę wiary w ramach tradycji chrześcijańskiej. Potrzeba katechezy odchodzącej od nauczania wychowującego do wychowania społecznego opartego na świadectwie, doświadczeniu życiowym i partnerskich relacjach pomiędzy katechetą a katechizowanym. Treść katechezy powinna być bardziej uspołeczniona, budująca wspólnotę odpowiedzialności za drugiego człowieka.

Zasada dialogu – nasza wiara jest dialogiem. W niej uczestniczy katecheza, która coraz częściej przybiera charakter dialogu katechety i katechizowanych, jest ich wzajemnym otwarciem się na siebie. Treść katechezy powinna być tak ułożona, by umożliwiała realizację dialogu bosko-ludzkiego i międzyosobowego.

Zasada chrystocentryzmu – w centrum treści katechezy stoi Jezus Chrystus (por DCG 39; Ct 5-6; DOK 80, 98). Zadaniem treści katechezy jest ukazywać Chrystusa w Bożym planie zbawienia, historycznego, uwielbionego i aktualizującego Boże Królestwo na ziemi. Katecheza ma również prowadzić do spotkania z Chrystusem i zjednoczenia z Nim (Ct 5). Z chrystocentryzmu wynika także obowiązek głoszenia orędzia Chrystusa (Ct 6).

Zasada eklezjalności – chrystocentryczne podejście do wiary i katechezy wiąże się ze wspólnotą Kościoła. Katecheza powinna doprowadzić do intensywniejszego życia w Kościele, a także kształtować u katechizowanych świadomość Kościoła, potrzebę odpowiedzialności za niego i podjęcie w nim odpowiednich ról. Wiara domaga się także, by katecheza wypływała z liturgii i do niej prowadziła, a szczególnie do egzystencjalnego spotkania z Chrystusem w sakramentach (DCG 25, Ct 23).

Zasada inkulturacji – stosunek wiary do kultury i ich wzajemne relacje trzeba rozpatrywać w kontekście całego procesu ewangelizacji (por. DM 6; DK 4; DB 13; KL 52). Głębszej analizy pojęcia „ewangelizacja” dokonał synod biskupów w 1974 r. (EN 17-19). Ewangelia i kultura spotykają się w katechezie (Ct 53).

Wydaje się, że takie spojrzenie pozwoli ująć treść katechezy całościowo, a zaproponowane zasady teologiczne, pedagogiczne i dydaktyczne umożliwią pełną realizację zasady wierności Bogu i człowiekowi.

 

Bogaczewicz S., Zasady ukierunkowania treści katechezy, Lublin 1990 (mps BKUL); Chałupniak R., Kostorz J., Wybrane zagadnienia z katechetyki, Opole 2002, s. 48-51; Charytański J., W kręgu zadań i treści katechezy, Kraków 1992; Koska W., Katechetyka, Poznań 1993, s. 64-78; Majewswki M., Propozycja katechezy integralnej, Łódź 1978; Majewski M., Spotkanie katechezy z teologią, Kraków 1995; Majewski M., Tożsamość katechezy integralnej, Kraków 1995; Panuś T., Zasada wierności Bogu i człowiekowi i jej realizacja w polskiej katechizacji, Kraków 2001.

ks. Stanisław Bogaczewicz