SOCJOLOGIA RELIGII

 

Socjologia religii jest subdyscypliną socjologii, która koncentruje się na społeczno-kulturowym aspekcie zjawiska religijnego, badając nie tylko przekonania, ale również ich zobiektywizowane formy wyrazu: kult (niezbędny składnik religii, będący praktyczną formą wyrazu doświadczenia religijnego) i organizację (najczęściej posiadającą dwa typy idealne: Kościół i sektę).

Terminem najczęściej używanym w socjologii religii jest pojęcie „religijność”. Oznacza ono subiektywną stronę religii. Religijność jest nacechowana instytucjonalnie, kulturowo oraz odniesieniem do rzeczywistości pozaempirycznej (sacrum, Bóg). Bliższe doprecyzowanie pojęcia religijności, np. w odniesieniu do katolicyzmu, wymaga rozważenia układów odniesienia, a także wyboru parametrów (podstawowe elementy życia religijnego, przynajmniej częściowo niezależne od siebie) i wskaźników (jakościowa lub ilościowa charakterystyka lub szczegółowe zjawisko pozwalające mierzyć parametr) życia religijnego.

W badaniach nad religijnością wyróżnia się cztery układy odniesienia, czyli ramy, w których znajduje zastosowanie określone pojęcie religijności i w których podejmuje się decyzję o wyborze parametrów i wskaźników życia religijnego. Pierwszy charakteryzuje się niejasnym pojęciem religijności i dowolnym, jednostronnym wyborem parametrów i wskaźników oraz częstym pomieszaniem „kościelności” (jako miary związków z Kościołem) z „religijnością” (może mieć również charakter pozakościelny). Wspomniana dowolność w określaniu ram odniesienia dla badanych zjawisk życia religijnego prowadzi często socjologa do rozminięcia się z rzeczywistością społeczno-religijną i badania własnych konstrukcji autora lub pewnych poglądów i opinii, a nie faktycznego stanu życia religijnego. Drugi układ odniesienia opiera się na instytucjonalnym pojęciu religijności, mniej lub bardziej adekwatnym doborze parametrów i wskaźników oraz utożsamieniu religijności z „kościelnością”. Trzeci układ obejmuje religijność konwencjonalną, którą utożsamia się z modelem religijności środowiskowej. Odnosi się on do religijności faktycznie funkcjonującej w społeczeństwie globalnym lub w określonych środowiskach tego społeczeństwa. Czwarty układ odniesienia opiera się na indukcyjnie ustalonym (za pomocą kwestionariusza zawierającego szeroki zakres parametrów i wskaźników religijności oraz analizy statystycznej) pojęciu religijności. Zaletą tego układu jest dążenie do uchwycenia faktycznych wzorów życia religijnego i znaczne wykluczenie wpływu badacza na formułowanie pojęcia religijności. Adekwatnym układem dla badań społeczeństwa polskiego jest – według W. Piwowarskiego – trzeci typ ram odniesienia, ponieważ obejmuje on zarówno formalne, jak i nieformalne przejawy religijności. Czwarty układ odniesienia jest szczególnie przydatny w badaniach środowisk wysoko zurbanizowanych, nacechowanych zanikiem religijności instytucjonalnej i dużym zróżnicowaniem postaw religijnych.

Społeczną formę religii można uchwycić tylko przez możliwie wyczerpujący wybór parametrów i wskaźników religijności. Niedociągnięcia w tym zakresie prowadzą do badań o wątpliwej wartości, których wyniki nie zawsze są porównywalne. W. Piwowarski, dokonując szczegółowej operacjonalizacji pojęcia religijności, ustalił siedem jej parametrów: globalny stosunek do wiary, wiedza religijna, ideologia religijna, doświadczenie religijne, praktyki religijne, wspólnota religijna i moralność religijna. Powyższe istotne aspekty życia religijnego zoperacjonalizował Piwowarski za pomocą ściśle określonych wskaźników, którymi są: autodeklaracja dotycząca intensywności postawy religijnej, autodeklaracja dotycząca praktyk religijnych, motywacje religijności, przemiany religijności w świadomości badanych – odnośnie parametru globalnego stosunku do wiary (1); znajomość dogmatu Trójcy Świętej, zmartwychwstania ciał, nauki Kościoła o losie duszy człowieka po śmierci, sakramentów św., znaczenia sakramentów w życiu chrześcijanina, znaczenie sakramentu bierzmowania, hierarchii świąt kościelnych, święta Niepokalanego Poczęcia, imion czterech ewangelistów, św. Pawła, obecnych przywódców Kościoła, najważniejszych wydarzeń Kościoła – odnośnie parametru wiedzy religijnej (2); wiara w nadnaturalną istotę, Trójcę Świętą, Bóstwo Chrystusa, stworzenie świata przez Boga, Opatrzność Boską, prawdziwość Biblii, odpuszczenie grzechów, życie pozagrobowe, nagroda lub kara po śmierci, zmartwychwstanie ciał – odnośnie parametru ideologii religijnej (3); odczucie bliskości Boga, emocjonalne przywiązanie do istoty najwyższej, sens życia, poczucie bezpieczeństwa, pomoc w życiu codziennym, pomoc w trudnych sytuacjach, pomoc w ostatniej godzinie życia – odnośnie doświadczenia religijnego (4); uczęszczanie na mszę, świadomość obowiązku uczestniczenia we mszy, potrzeba modlitwy w łączności z Kościołem, przystępowanie do spowiedzi, przystępowanie do Komunii, przestrzeganie postów, potrzeba ślubu kościelnego, sens pogrzebu katolickiego, odmawianie pacierza, sens modlitwy w życiu człowieka, udział w nabożeństwach nadobowiązkowych, przestrzeganie zwyczajów religijnych, przyjmowanie księdza po kolędzie, zamawianie intencji mszalnych, czytelnictwo Pisma Świętego, książek religijnych i czasopism religijnych, odnośnie praktyk religijnych (5); potrzeba kapłana w życiu człowieka, poczucie przynależności do Kościoła, poczucie przynależności do parafii, uzasadnienie wyboru kościoła dla spełniania praktyk religijnych, zachowanie w kościele podczas mszy, zainteresowanie sprawami parafii, rozmowy o sprawach parafialnych, udział w praktykach wspólno-grupowych, poglądy na koncepcję Kościoła, potrzeba księdza w rodzinie, potrzeba kontaktów z księdzem, wady i zalety księdza parafialnego – odnośnie wspólnoty religijnej (6); najważniejszy obowiązek katolika, pośrednictwo Kościoła w konfliktach moralnych, nierozerwalność małżeństwa, planowanie rodziny, wychowanie religijne, wstrzymywanie się od prac służebnych w niedziele i święta, etyczna ocena niektórych czynów, np. kradzieży mienia społecznego, bezinteresowna pomoc, kłótnie, alkoholizm – odnośnie moralności religijnej (7). Powyższe zestawienie wskaźników religijności w ramach poszczególnych parametrów pozwala na uchwycenie zarówno religijności oficjalnej, jak i nieformalnej, przekazywanej i wdrażanej w procesie socjalizacji przez Kościół katolicki i współpracujące z nim podmioty wychowania religijnego.

Prawidłowe określenie układów odniesienia, parametrów i wskaźników religijności podnosi wartość przeprowadzonych badań, umożliwia porównywanie ich wyników oraz pozwala obserwować rzeczywiste zmiany, zachodzące w obrębie Kościoła i religijności. Jedną z takich istotnych przemian jest przejście od typu idealnego „Kościoła ludu”, którego miejsce i rola związana jest z chrześcijańskim kontekstem społeczno-kulturowym funkcjonowania Kościoła, do typu „Kościoła wyboru”, powiązanego z laickim kontekstem społeczno-kulturowym. Drugi typ odznacza się świadomą przynależnością, opartą na inicjacji religijnej, nawróceniu i osobowym zaangażowaniu, oraz tym, że parafia terytorialna przekształca się we wspólnotę wspólnot. Cechami „Kościoła ludu” są: nastawienie totalne, włączające wszystkich do Kościoła bez dostatecznej troski o inicjację religijną, ugruntowanie religijności rytualnej w masach, oddziaływanie na instytucje społeczne, zwłaszcza przez powiązanie się Kościoła z państwem, podkreślanie zasady urzędu i roszczeń władczych, co prowadzi do bierności laikatu, dogmatyzowanie prawd wiary i moralności, chęć szerokiej obecności i kontroli w społeczeństwie. Ten typ idealny Kościoła, który w kontekście społeczeństwa laickiego traci na znaczeniu, nie przestał jednak istnieć. Dotyczy to także Polski, gdzie podstawowe jego charakterystyki to: integracja (Kościół przenikał wszystkie środowiska społeczne i służył wszystkim Polakom), masowość (prowadził duszpasterstwo masowe ukierunkowane na przeciętnego katolika), urzędowość (był Kościołem hierarchiczno-urzędowym na niekorzyść Kościoła wspólnotowego), ekspansywność (przez ukazanie siły, obecności i pozycji w narodzie), opiekuńczość (był reprezentantem narodu w okresach zniewolenia, ponosząc ofiary).

 

Adamczuk L., Zdaniewicz W. (red.), Kościół katolicki w Polsce 1918-1990. Rocznik statystyczny, Warszawa 1991; Adamski F., Socjologia religii. Wybór tekstów, Kraków 1984; Berger P.L., Święty baldachim. Elementy socjologicznej teorii religii, Kraków 1997; Ciupak E., Socjologia religii, Warszawa 1981; Dürkheim É., Elementarne formy życia religijnego, Warszawa 1990; Kehrer G., Wprowadzenie do socjologii religii, Kraków 1997; Piwowarski W., Socjologia religii, Lublin 1996; tenże, Socjologia religii. Antologia tekstów, Lublin 1998; Stark R., Bainbridge W.S., Teoria religii, Kraków 2000.

ks. Norbert Wons