RETORYKA

 

Klasyczna definicja retoryki (krasomówstwo, sztuka wymowy), której twórcą był Kwintylian, brzmi: ars bene dicendi (sztuka dobrego mówienia). Pod tym pojęciem kryje się sprawność, umiejętność przekonującego przemawiania utożsamiona ze znajomością zasad, metod i reguł wymowy. Współczesne definicje retoryki głównie polegają na nowym odczytaniu klasycznych pojęć, wyrażających istotne cele i funkcje „sztuki dobrego mówienia”. Retoryka jest ujmowana jako nauka funkcjonalnego i sprawnego posługiwania się językiem w mowie i piśmie (M. Korolko). To sztuka „panowania nad myślą zamkniętą w słowach” (T. Kotarbiński). W ujęciu teorii komunikacji mówienie retoryczne definiuje się jako komunikację perswazyjną, w której mówca za pomocą tekstu chce wywrzeć wpływ na słuchacza, aby ten zrozumiał system wartości i propozycje działania mówcy, To wywieranie wpływu ma funkcję argumentacyjną i afektywną. Argumentacja leży w rozumowo-logicznej, przekonującej zdolności uzasadniania mówcy, wpływ emocjonalny zaś w jego ekspresyjnych zdolnościach do ujmowania własnych wyobrażeń, wartości i życzeń w obrazowe słowa (O. Fuchs).

Ludzka mowa wykazuje naturalny walor perswazyjny. Język jest nie tylko narzędziem informacji, wyrażania myśli i intencji mówiącego, ale również środkiem oddziaływania na innych. Przez całe życie jesteśmy przez kogoś do czegoś przekonywani, bądź sami do czegoś przekonujemy. Stąd też istotę retoryki stanowi przekonywanie albo przemawianie zdolne przekonać. Dlatego retoryka, jako teoria perswazji słownej, dążyła do artystycznego oddziaływania na opinie, postawy i zachowania odbiorców. Perswazja od najdawniejszych czasów jest alternatywą przemocy fizycznej (nie argument siły, lecz siła argumentu!) i stanowi podstawowy środek dyplomacji, negocjacji i wychowania, odgrywa ważną rolę w życiu społeczno-politycznym, w edukacji, w sferze biznesu i reklamy, w public relations. Również w homilii, czy też na katechezie, mamy do czynienia z perswazją w kontekście przekazu religijnego, stąd też znajomość podstawowych zasad i metod retoryki jest dziś nieodzowna, aby nasze przepowiadanie było skuteczne.

Zakres retoryki obejmuje sztukę poprawnego myślenia, pięknego wysłowienia oraz przekonywania – retoryczny model perswazji. Proces retorycznego przekonywania obejmuje trzy główne sfery ludzkiego poznania, odczuwania i przeżywania: rozum (logos), wolę (ethos) i uczucia (pathos). Na tej podstawie wyodrębniono podstawowe funkcje retorycznego dyskursu, które w klasycznej teorii retoryki zostały ujęte w formułę: docere, movere, delectare (pouczyć, poruszyć, zachwycić). W języku współczesnym te trzy funkcje retoryki możemy określić odpowiednio: informacyjną, skierowaną do intelektu słuchacza, posługującą się argumentacją racjonalną; przekonująco-nakłaniającą („zniewalającą”), która świadomie i celowo odnosi się do woli słuchacza, aby go poruszyć, wzruszyć do podjęcia odpowiedniej decyzji; estetyczną, wywołującą zachwyt, urzekającą pięknem formy, argumentującą emocjonalnie. Wszystkie trzy funkcje perswazji są wzajemnie od siebie zależne i ich zespolenie decyduje praktycznie o skuteczności przekonywania. Stąd też w retoryce obowiązuje reguła jedności funkcji – skuteczność perswazyjna wprost jest proporcjonalna do równomiernego stopnia obecności elementów werbalnych, realizujących trzy powyższe funkcje.

W tym kontekście ważną rolę odgrywa argumentacja, którą się posługujemy w perswazji. Argumenty rozumowe, emocjonalne, ale również argumenty oparte na charakterze (osobowości, autorytecie) mówcy mają istotny wpływ na skuteczność przekonywania. Argumenty racjonalne przekonują w sposób rzeczowy i obiektywny, kiedy są poparte znanymi faktami (aktualnymi bądź historycznymi), odwołują się do nauki, kultury, przyjętych norm moralnych i wartości, uznanych autorytetów, zawierają nazwiska, daty, nazwy, cytaty, dane liczbowe itp. Szczególną funkcję perswazyjną w retoryce pełni przykład (exemplum), ponieważ zastępuje on indukcję. Często nie rozumiemy wyjaśnień z tej przyczyny, iż są zbytnio abstrakcyjne, zbyt trudne do pojęcia. Poprawny i dobry przykład, wskazując na coś jednostkowego, równocześnie symbolizuje coś ogólnego, co normalnie oddaje pojęcie i definicja. Argumenty emocjonalne oddziaływają na uczucia słuchacza, są subiektywne, ich treścią są wewnętrzne przekonania i odczucia mówcy, który nakłania słuchacza poprzez wzbudzenie w nim różnych emocji, jak np. wzruszenie, współczucie, podziw, ale i wstyd, strach, niepewność, poczucie winy, dumę i zazdrość. Dobrym sposobem argumentowania jest przytaczanie zarówno argumentów racjonalnych, jak i emocjonalnych.

Wśród podstawowych typów argumentacji rozróżniamy: jednostronną – eksponującą wyłącznie zalety punktu widzenia mówcy; dwustronną – obok zalet dostrzegającą także wady; zwężającą – przechodzącą od argumentów ogólnych do szczegółowych; rozszerzającą – od argumentów szczegółowych do ogólnych.

Retoryka posługuje się figurami argumentacji racjonalnej:

– sylogizm – wnioskowanie z dwóch przesłanek;

– epicheremat – sylogizm krasomówczy, przesłanka uzasadniona;

– entymemat – sylogizm skrócony, przesłanka przemilczana;

– dylemat – dwa zdania warunkowe połączone alternatywą;

– łańcusznik – sylogizm o większej niż dwie liczbie przesłanek;

– indukcja – wnioskowanie od szczegółu do ogółu;

– analogia – wnioskowanie z podobieństwa odmiennych przedmiotów.

W procesie perswazji obok siły argumentów liczy się również styl ich przedstawienia. W tym celu retoryka posługuje się figurami stylistycznymi, które mają na celu wzbogacenie ekspresji i estetycznej wartości wypowiedzi. Figury retoryczne – „zwrot, wyrażenie lub wyraz wzmacniające ekspresywność języka, jego obrazowość, emocjonalność”; dzielą się na 2 kategorie: 1) figury słów – oparte na przenośnej zmianie znaczenia wyrazu (tropy, np. metafora, alegoria, przenośnia, metonimia), pochodzące spoza języka literackiego danej epoki (np. archaizm, dialektyzm), będące efektem szczególnych zabiegów składniowych (np. anafora, anakolut, elipsa, epifora); 2) figury myśli – wyrażające treści intelektualne lub emocjonalne, niekiedy pozbawione przenośnych właściwości (np. eksklamacja, pytanie retoryczne, amplifikacja).

Teoria retoryki obejmuje pięć działów, które są pięcioma etapami przygotowania każdej wypowiedzi (mówionej bądź pisanej): inventio (sprecyzowanie tematu i celu mowy oraz zebranie materiału – na tym etapie określamy jasno problem, o którym chcemy mówić); dispositio (uporządkowanie materiału, określenie argumentów – na tym etapie decydujemy nad planem naszej wypowiedzi i kolejnością argumentów, jakich użyjemy); elocutio (sztuka „przekładania” myśli na słowa – określamy styl wypowiedzi, kompozycję, dobór słownictwa, konstrukcji zdaniowych, użycia środków językowych, tropów i figur retorycznych); memoriał (opanowanie pamięciowe tekstu mowy) i actio (wygłoszenie mowy w sposób poprawny, z uwzględnieniem kultury żywego słowa i tzw. „mowy ciała”).

Warunki sztuki żywego słowa:

– prawidłowy oddech,

– odpowiednia dykcja i artykulacja,

– umiejętność operowania środkami wyrazu: akcent, fraza, pauza, rytm, gest, tempo, siła głosu, barwa głosu, wysokość głosu,

– poprawne frazowanie – uwypuklenie budowy dźwiękowej tekstu,

– ekspresja słowna – dobra intonacja i dynamiczna modulacja,

– zaangażowanie rozumu, woli i uczuć (inteligencja przekazu, wola przekonania i chęć poruszenia).

Współcześnie coraz większą uwagę zwraca się na komunikację niewerbalną, tzw. „mowę ciała”. Ciało „mówi” całymi frazami: gestykulacja, spojrzenie, mimika, sylwetka są zaangażowane w komunikacji jednocześnie. Chodzi o to, aby zachować spójność między werbalnymi i niewerbalnymi komunikatami. Spójność sylwetki w obydwu sferach komunikacji interpersonalnej ma wpływ na wiarygodność naszego przekazu. Stąd też ważną kwestią przy komunikacji niewerbalnej jest świadomość własnego ciała, jego reakcji na dane bodźce, a przede wszystkim świadomość sposobu, w jaki aktualnie komunikujemy niewerbalnie swoje uczucia i emocje (samoświadomość komunikacyjna).

Spojrzenie – kontakt wzrokowy pomaga ustalić charakter wzajemnego stosunku między ludźmi: pozytywny lub negatywny, bliski lub dystans. Kontakt wzrokowy służy do identyfikacji treści werbalnej danego stosunku.

Mimika – „Wyraz twarzy często jest bardziej wymowny niż słowo!”. Mimika wraz ze spojrzeniem jest barometrem naszych myśli i przeżyć.

Gesty – to, co potrafimy pokazać mimiką, możemy również wyrazić gestykulacją. Gesty mówcy wiele zdradzają, nawet to, co świadomie pragnie przemilczeć (gesty adaptacyjne, ilustracyjne).

 

Jaroszyński Cz., Jaroszyński P., Podstawy retoryki klasycznej, Warszawa 1998; Korolko M., Sztuka retoryki. Przewodnik encyklopedyczny, Warszawa 19982; Licheński J.Z. (red.), Uwieść słowem, czyli retoryka stosowana, Warszawa 2003; Nagajowa M., Sztuka dobrego pisania i mówienia, Warszawa 2003; Przybylska R., Przyczyna W. (red.), Retoryka dziś. Teoria i praktyka, Kraków 2001; Urbański P. (red.), Retoryka na ambonie, Kraków 2003; Zdankiewicz-Jedynak D., Językowe środki perswazji w kazaniu, Kraków 1996; Ziomek J., Retoryka opisowa, Wrocław 1990.

ks. Sławomir Pawiński