PSYCHOLOGIA RELIGII

 

Psychologia religii – dział psychologii, którego przedmiotem jest badanie struktury, genezy i funkcji przekonań, zachowań, postaw oraz doświadczeń religijnych. Psychologia religii zajmuje się różnymi psychologicznymi aspektami religijności człowieka (poznawczymi, uczuciowymi, motywacyjnymi, postępowaniem), natomiast nie zajmuje się problemami realności świata transcendencji (tematy te należą do filozofii religii oraz teologii), bada jednak stopień akceptacji różnych prawd konstytuujących doktrynę danego wyznania.

1. Przedmiot psychologii religii

 

Przedmiotem psychologii religii są: psychologiczne uwarunkowania, mechanizmy i funkcje religijności indywidualnej i zbiorowej; psychologiczna struktura i przejawy tego zjawiska (intelektualne, emocjonalne, motywacyjne, behawioralne); miejsce i rola religii w życiu psychicznym jednostki i zbiorowości oraz psychologiczne procesy i mechanizmy „odchodzenia” ludzi od religii, „wygasania” religijności w życiu człowieka. Zadaniem poznawczym psychologii religii jest wyjaśnianie zjawiska religii w jej aspekcie podmiotowym od strony przeżyć, doznań, motywacji i zachowań człowieka.

 

2. Metody badań

 

Psychologia religii nie wyróżnia się zdecydowanie na odcinku metod badawczych od innych dziedzin psychologii. Od tej strony upodabnia się do całej rodziny nauk psychologicznych. W badaniach nad doświadczeniem religijnym stosowane są te same metody badawcze, które używane są w innych gałęziach i dziedzinach psychologii. Różnice sprowadzają się głównie do częstości stosowania poszczególnych metod badawczych w psychologii religii. W psychologicznych badaniach doświadczenia religijnego stosowane są zarówno metody ilościowe (nomotetyczne), jak i jakościowe (idiograficzne). Jednym z proponowanych kryteriów rozróżniania między metodami ilościowymi i jakościowymi w psychologii jest określenie celu ich stosowania. Pierwsze służą określeniu związków przyczynowo-skutkowych między zachodzącymi zjawiskami, procesami i dyspozycjami, a także sformułowaniu powszechnie obowiązujących zasad wyjaśniających zachowanie i psychiczne funkcjonowanie człowieka jako przedstawiciela gatunku czy grupy społecznej. Drugie zajmują się opisem poszczególnych przypadków, a więc poszukiwaniem niepowtarzalnych obszarów psychiki konkretnego człowieka, niewytłumaczalnych na gruncie zasad ogólnych.

W ostatnim półwieczu nastąpił szybki rozwój procedur badawczych psychologii religii, zwłaszcza w zakresie metod ilościowych i założeń teoretyczno-metodologicznych. Psychologię religii doby obecnej charakteryzuje znaczna inwencyjność w dziedzinie sposobów jej uprawiania, pewne nowatorstwo metodologiczne, dążność do rozszerzania i doskonalenia zastanego zestawu metod, wysiłek zmierzający do organizowania coraz bardziej złożonych i skomplikowanych procedur badawczych. Charakterystyczne jest dla niej również wzmaganie się pomiędzy odmiennymi tendencjami metodologiczno-teoretycznymi, np.: między tendencją podnoszącą wagę metod ilościowych a tendencją akcentującą potrzebę odwoływania się do metod jakościowych w badaniach nad religijnością, tendencją naukowo-empiryczną a fenomenologiczną, behawiorystyczną a psychoanalityczną, pozytywistyczną a humanistyczną itp. Do najczęściej stosowanych w psychologii religii metod należą: eksperyment psychologiczny, obserwacja, testy, kwestionariusze, skale, metody projekcyjne, metoda asocjacyjna, metoda dyferencjału semantycznego, badania psychologiczno-historyczne, analiza dokumentów osobowych, studium przypadku, badania rozwojowe, metody kliniczne, metoda dialogu hermeneutycznego, biograficzna i inne.

 

3. Problematyka badawcza

 

Do podstawowych kategorii badawczych psychologii religii należą: doświadczenie religijne, poznanie religijne, świadomość religijna, światopogląd religijny, uczucia religijne, postawa religijna, zachowanie religijne, mistyka i ekstaza religijna. W zakres szczegółowej problematyki badawczej psychologii religii wchodzi bardzo szeroka gama zagadnień i tematów badawczych. Oto przykładowy ich rejestr: psychologiczne mechanizmy kształtowania się doświadczenia religijnego i ich struktura; kształtowanie się pojęcia Boga u dzieci; psychologiczne prawidłowości kształtowania się religijności i postaw wobec religii; osobowość i religia – psychologiczne aspekty współzależności; przeżycia religijne, moralne, estetyczne – psychologiczna płaszczyzna relacji (współzależności); psychologiczne uwarunkowania i odmiany duchowości religijnej; psychologiczne podłoże i mechanizmy kształtowania się stanów mistycznych i ekstatycznych, odmiany i postacie tych stanów; miejsce i rola religijności w strukturze i funkcjonowaniu osobowości; religijność a autonomia jednostki; etapy rozwoju religijności w rozwoju osobniczym jednostki; religijność dziecięca, młodzieńcza, człowieka dojrzałego, wieku podeszłego; specyfika religijności kobiet; proces kształtowania się religijności u dziecka; przemiany religijne i światopoglądowe w okresie dojrzewania; wpływ rodziny na kształtowanie się religijności dzieci i młodzieży; psychologiczne uwarunkowania religijności jednostek przynależących do różnych środowisk społecznych i profesjonalnych (np. młodzieży szkolnej, akademickiej, inteligenckiej, środowisk robotniczych, ludności wiejskiej, środowisk naukowych, twórczych itp.); typy religijności współczesnej – psychologiczny ich obraz; wpływ postaw religijnych na kształtowanie się orientacji aksjologicznych i moralnych jednostek ludzkich; wpływ na religijność jednostek i wspólnot religijnych tradycji, obyczaju, ethosu, identyfikacji narodowej, kultur regionalnych; wpływ na kształtowanie się doświadczenia religijnego świątyni, liturgii, sztuki sakralnej, muzyki religijnej, piśmiennictwa religijnego, autorytetów religijnych; psychologiczny aspekt wpływu na religijność nauczania szkolnego; wpływ na religijność i postawy wobec religii szczególnych i granicznych sytuacji życiowych (choroby, kalectwa, niepowodzeń życiowych, utraty najbliższych, śmierci); psychologiczne podłoże i struktura cudu religijnego; psychologiczne uwarunkowania kryzysów religijnych; źródła i mechanizmy dewocji, fanatyzmu, nietolerancji; uwarunkowania i struktura psychologiczna psychoz religijnych itp. (J. Szmyd, s. 604).

Specyfikacja procesu badawczego psychologii religii, specjalizacja w sposobie ujmowania przedmiotu badań i metodach jego eksploracji nie oznacza pełnej autonomizacji tego procesu na poziomie wyników poznawczych Żadna z osobna wziętych nauk o religii nie osiąga, i osiągnąć nie może, kompleksowego ujęcia fenomenu religijności, wszechstronnego jego rozpoznania i wyjaśnienia. Dostarcza natomiast gruntownej i wiarygodnej, ale – z natury rzeczy – cząstkowej informacji naukowej o określonym aspekcie tego zjawiska. Kompleksowe i wielostronne jego ujęcie i wyświetlenie fenomenu religijności jest możliwe jedynie na zasadzie interdyscyplinarnego podejścia badawczego.

 

Argyle M., Psychology of religion: An introduction, London, New York 2000; Chlewiński Z. (red.), Psychologia religii, Lublin 1982; Grom B., Religionspsychologie, München 1992; Grzymała-Moszczyńska H., Psychologia religii. Wybrane zagadnienia, Kraków 1991;  Król J., Psychologiczne aspekty badania fenomenu religii, Opole 2002; Kuczkowski S., Psychologia religii, Kraków 1993; Spilka B., Hood R.W., Gorsuch R.W., The psychology of religion. An empirical approach, Englewood Cliff 1985; Szmyd J., Psychologia religii, w: W. Szewczuk (red.), Encyklopedia psychologii, Warszawa 1998, s. 601-606; Utsch M., Religionspsychologie: Vorauszetzungen, Grundlagen, Forschungsüberblick, Stuttgart 1998; Wulff D.M., Psychologia religii: klasyczna i współczesna, Warszawa 1999. 

ks. Józef Król