PRACA I BEZROBOCIE

 

Pracą jest każde indywidualne lub zbiorowe działanie ludzkie, mające na celu doskonalenie człowieka i świata. Praca ma zawsze indywidualny i społeczny charakter, zawiera odniesienie do działającego oraz do tego, na co działanie jest skierowane. W istocie swej jest doskonaleniem, tzn. tworzeniem nowego dobra, nowych wartości; stąd niszczenie albo działanie, które nie przyczynia się do wytwarzania nowych wartości, nie zasługuje na miano pracy. Tylko działania sensowne są godne człowieka i tylko takie są pracą w ścisłym tego słowa znaczeniu. Pracę można opisać przeciwstawnymi cechami, jak: trud i łatwość, konieczność i wolność, cierpienie i radość. Nauka katolicka widzi w pracy współuczestnictwo w realizowaniu Królestwa Bożego na ziemi, aktywną realizację zadań postawionych przez Boga przed człowiekiem. Przetwarzanie zaś świata jest jednym z warunków ludzkiego samospełniania się i tworzenia samego siebie poprzez miłość, pokój i sprawiedliwość. Praca, jako czyn ludzki, doskonali człowieka w płaszczyznach: somatycznej, poznawczej, wolitywnej i społecznej. Każdy z tych aspektów ma swój udział w pracy, choć oczywiście w różnych proporcjach, w zależności od wykonywanego zajęcia. Skuteczność pracy jako przetwarzania świata domaga się współdziałania wielu osób, a więc społecznego uczenia się podziału i kierownictwa pracy, przez co tworzone są więzi społeczne, ludzka solidarność i uczestnictwo we wspólnym dobru.

Mając w perspektywie naukę Kościoła na temat pracy, można dopiero zrozumieć zło bezrobocia, będącego taką sytuacją gospodarczą i społeczną, w której pewna część pracowników pozbawiona jest zatrudnienia. Precyzyjnie mówiąc jest to zjawisko braku pracy zarobkowej dla ludzi do tej pracy zdolnych i gotowych ją podjąć. Zjawisko to ujawniło się ze szczególną ostrością podczas kryzysów gospodarczych w XIX i XX w. Rozróżnia się kilka rodzajów bezrobocia: koniunkturalne, będące następstwem braku popytu; strukturalne, spowodowane zewnętrznym wpływem, np. masowa imigracja ludności; sezonowe, występujące zwłaszcza w przemyśle budowlanym i w gospodarce rolnej; funkcjonalne, gdy dokonuje się proces gospodarczego przystosowania, np. racjonalizacja; regionalne, ograniczające się do określonego terytorium, technologiczne i inne. Przeciwieństwem bezrobocia jest pełne zatrudnienie, mające miejsce wówczas, gdy wszyscy ludzie zdolni i chętni do pracy znajdują miejsce i możliwość rozwoju aktywności zawodowej. Zło bezrobocia jest dobrze widoczne, gdy weźmie się pod uwagę to, czy jest praca dla człowieka. A jest ona środkiem rozwoju osobowości, a przede wszystkim zabezpieczenia, utrzymania oraz stworzenia perspektyw życiowych pracującego i jego rodziny. Brak pracy przyczynia się do powstania poważnych problemów społeczno-moralnych. Nauczanie społeczne Kościoła zawsze traktowało bezrobocie jako szczególne zło, zagrażające tak jednostkom ludzkim, jak i całemu społeczeństwu. Nauczanie Kościoła przeciwstawia się z jednej strony przymusowi zatrudnienia, a z drugiej strony wysuwa postulaty dotyczące pełnego zatrudnienia. Encyklika Jana Pawła II Laborem exercens (1981) mówi nawet o prawie do pracy.

Bezrobocie jest obecnie największą plagą polskiej gospodarki. Mierzy się je tzw. stopą bezrobocia: jest to stosunek liczby osób bezrobotnych do liczby aktywnych zawodowo. W Polsce stopa bezrobocia wynosi obecnie ok. 20% i od kilku lat rośnie. W grupie ludzi młodych, w wieku 18-25 lat, jest jeszcze wyższa (do 42%). W sumie brak pracy gnębi dziś ponad 3 miliony Polaków. Średnia dla krajów UE niewiele przekracza 8% (wśród młodzieży – 15%). Zasiłki i programy pomocy dla bezrobotnych pochłaniają znaczną część budżetu państwa, ale nie przynoszą oczekiwanych rezultatów. Wśród pomysłów na zmniejszenie bezrobocia w Polsce najczęściej się powtarzające to: 1) trwałe obniżenie podatków; 2) obniżka kosztów pracy; 3) obniżanie kosztów kapitału; 4) mniejszy wymiar czasu pracy; 5) tańsze nadgodziny; 6) różnicowanie płacy minimalnej; 7) liberalizacja Kodeksu pracy; 8) mniejsza ochrona działaczy związkowych; 9) większe zróżnicowanie płacy minimalnej i zasiłku dla bezrobotnych; 10) ograniczenie importu. Wydaje się jednak, że oprócz tych pomysłów, skądinąd słusznych, najbardziej efektywnym wydaje się być droga edukacji. Z analiz GUS wynika, że najwyższe bezrobocie w Polsce występuje wśród osób z wykształceniem podstawowym i zawodowym, a w najlepszej sytuacji znajdują się osoby z wykształceniem wyższym. Na 100 bezrobotnych 70 ma wykształcenie podstawowe lub zawodowe, 27 – średnie, a tylko 4 – wyższe. Dane te jednoznacznie potwierdzają wartość wykształcenia na rynku pracy. Stąd też w dokumentach kościelnych wśród różnorodnych wskazań będących drogą do zmniejszenia bezrobocia pojawia się bardzo często i to, dotyczące kształtowania wizji edukacji jako procesu obejmującego całe życie. Pośrednio z problemem bezrobocia związane jest zagadnienie wyjazdów zarobkowych i rozlicznych skutków z tym związanych. Problem bezrobocia, który w Polsce, swoją skalą przerósł nawet najbardziej pesymistyczne prognozy, nie może być inaczej rozwiązany jak tylko poprzez wieloraką współpracę wszystkich bez wyjątku stron tzn.: odpowiedzialnych za kształt życia publicznego, następnie samych bezrobotnych oraz ich rodzin, wreszcie wspólnot kościelnych i duszpasterzy.

 

Jan Paweł II, Encyklika Laborem exercens, Watykan 1981; Papieska Rada Iustitia et Pax”, Program społeczny. Wybór tekstów Magisterium Kościoła, Poznań-Kraków 2000; Episkopat Polski, List społeczny na temat bezrobocia – W trosce o nową kulturę życia i pracy (6.10.2001), w: D. Zimoń (red.), Pochylmy się nad bezrobociem, Katowice 2002, s. 151-180; Duda M., Problematyka bezrobocia i jej społeczno-duchowych skutków w świetle katolickiej nauki społecznej, Kraków 2002; tenże, Bezrobocie, w: A. Zwoliński (red.), Encyklopedia nauczania społecznego Jana Pawła II, Radom 2003, s. 49-56; Kościół wobec bezrobocia, AK 87(1995) nr 517; Kwiatkowski E., Bezrobocie. Podstawy teoretyczne, Warszawa 2002; Majka J., Rozważania o etyce pracy, Wrocław 1997; Fel S., Społeczno-etyczny wymiar pracy ludzkiej, w: J. Kupny, S. Fel (red.), Katolicka nauka społeczna. Podstawowe zagadnienia z życia gospodarczego, Katowice 2003, s. 25-54; Mariański J., Etos pracy bezrobotnych, Lublin 1994; Nossol A., List pasterski Biskupa Opolskiego w sprawie pastoralnych problemów związanych z pracą zarobkową za granicą, WUDO 56(2001) nr 4-5, s. 162-168; tenże, List pasterski Biskupa Opolskiego w sprawie bezrobocia, WUDO 57(2002) nr 10-11, s. 453-458; Socha M., Sztanderska U., Strukturalne podstawy bezrobocia w Polsce, Warszawa 2000; Walczak R., Obraz siebie u kobiet dlugotrwale bezrobotnych, Lublin 2000.

ks. Antoni Kaltbach