PORADNICTWO RODZINNE

 

Poradnictwo rodzinne zostanie omówione w kontekście szerszego terminu „poradnictwo” (ang. counseling, franc. conseil). Nie jest to pojęcie jednoznaczne. W literaturze spotyka się zamienne używanie terminów „poradnictwo” i „doradztwo”. Doradztwo określa działania o charakterze informacyjno-instruktażowym. Poradnictwo, oprócz informowania, dawania rad, pełni również role diagnostyczno-terapeutyczną wobec osób zdrowych. W doradztwie problem rodzi się w świadomości doradcy, natomiast w poradnictwie – najczęściej w świadomości osoby szukającej porady.

Poradnictwo może być rozpatrywane w dwóch aspektach: jako instytucjonalny system o określonej strukturze organizacyjnej oraz jako specyficzna czynność podejmowana przez doradców pomagających jednostkom przeżywającym problemy. Najważniejszym celem poradnictwa jest optymalizacja różnych dziedzin życia oraz rozwoju osobowości człowieka, natomiast celami pośrednimi są: usuwanie zaburzeń i trudności, profilaktyka i prognoza. Owa działalność jest ściśle związana z ogólna koncepcją człowieka i  w zależności od niej przybiera różne formy. Dlatego można wyróżnić trzy główne kierunki poradnictwa, oparte na analizie psychoanalitycznej, behawiorystycznej oraz humanistycznej i poznawczej koncepcji człowieka:

1. Poradnictwo dyrektywne – nie licząc się z indywidualnością jednostki, jej przeżyciami i samooceną, doradca formułuje prognozę i podaje sposób rozwiązania problemu, traktując odbiorcę jako przedmiot działań poradnianych. Porada ma tu charakter instrumentalny.

2. Poradnictwo liberalne – jest nastawione na rozwiązywanie sytuacji problemowych z uwzględnieniem wewnętrznych przeżyć jednostki, umożliwia więc samopoznanie, uwalnianie od lęków i zahamowań. Doradca jest nastawiony na wskazywanie sposobów lepszego zrozumienia siebie i innych ludzi, na zmianę sposobów myślenia u odbiorcy o własnym problemie.

3. Poradnictwo dialogowe – umożliwia badanie i szukiwanie strategii i środków rozwiązywania problemów. Doradca i radzący się współpracują ze sobą, szukając adekwatnych rozwiązań. Badaczami są obie strony, jednak doradca wykorzystuje swoje doświadczenie. W tym ostatnim ujęciu poradnictwo jest dialogiem, w którym doradca usiłuje pomóc innej osobie w zmianie jej zwyczajowego sposobu myślenia i postaw, podejmowania decyzji, rozwiązywania problemów lub zmagania się z różnymi sytuacjami życiowymi, tak by maksymalizować szanse i zminimalizować niesprzyjające warunki środowiskowe. Zatem istotą porady jest to, aby przez kontakt osobowy i rozmowę człowiek potrzebujący mógł odzyskać lub uzyskać możliwość samodzielnego rozwiązywania problemu, podjęcia właściwych decyzji, wprowadzenia ich w czyn i unikania błędów. Do tego nurtu zalicza się też koncepcję poradnictwa dla dorosłych i poradnictwa rodzinnego, a także koncepcję pomocy dziecku w jego rozwoju bio- i socjokulturowym.

W dialogowym (interakcyjnym) modelu poradnictwa można wyróżnić następujące elementy: 1) dwa podmioty działania (doradca i radzący się); 2) przedmiot (problem do rozwiązania); 3) czynności poradnicze; 4) metody i środki działania; 5) wyniki działania.

1) W praktyce poradnianej występują dwa podmioty: doradca oraz radzący się. Relacje tych osób określa się jako współdziałanie. Przyczyną uruchomienia ich stosunku jest problem, który starają się wspólnie rozwiązać. Ze strony doradcy optymalizację procesu poradniczego ułatwiają jego właściwości, które: a) pozwalają na wytworzenie się osobistego kontaktu między doradcą a osobą radzącą się; b) pozwalają na rozwiązanie sytuacji życiowej radzącego się i zrozumienie istoty jego problemu; c) umożliwiają przygotowanie klienta do odbioru porady i podjęcia współdziałania. Osobę zgłaszającą się po poradę cechuje różny stosunek do doradcy, co wyraża się w przyjmowaniu postaw chwiejnych, wymuszających lub nastawionych na współpracę. Zadaniem doradcy jest stworzenie takich warunków, aby klient mógł nauczyć się samodzielnego rozwiązywania problemów, a co z tego wynika – sytuacja pomocy nie może być wyręczająca, ale wspomagająca, nie utwierdzająca w bezradności, lecz podnosząca wiarę we własne siły. W poradnictwie rodzinnym podmiotem radzącym się jest członek rodziny, cała rodzina lub podsystem rodziny (np. narzeczeni, rodzeństwo, dziadkowie, koalicje międzypokoleniowe).

2) Przedmiotem działania w poradnictwie jest problem radzącego się, który przy aktualnie posiadanym poziomie wiedzy, umiejętności i nastawienia nie może rozwiązać. Można wyróżnić następujące problemy rozwiązywane przez poradnictwo: a) związane z osobistą sytuacją jednostki; b) związane z rodziną, wynikające z trudności w wypełnianiu jednej lub kilku funkcji przez któregoś członka rodziny lub rodziny jako grupy; c) związane z pełnieniem ról i wynikających stąd zadań; d) wiążące się z przynależnością do społeczeństwa globalnego, przeżywającego określone napięcia i konflikty. W poradnictwie rodzinnym do przedmiotów jego działania można zaliczyć m.in.: problemy wychowawcze, konflikty międzypokoleniowe, przygotowanie do małżeństwa, konflikty małżeńskie, bezdzietność i adopcje, odpowiedzialne rodzicielstwo, uzależnienia.

3) Czynności poradnicze można zawrzeć w strukturze etapów procesu pomagania. Są to: a) wstęp – przygotowanie i nawiązanie relacji; b) klasyfikacja – ustalenie problemu i powodów szukania pomocy przez wspomaganego; c) strukturowanie – sformułowanie kontraktu i struktury (sita, granice i cele przyszłej relacji pomagania); d) relacja – budowanie relacji pomagania; e) eksploracja – poznawanie problemów, formułowanie celów, planowanie strategii, zbieranie faktów, wyrażanie głębszych uczuć, uczenie nowych umiejętności; f) konsolidacja – eksplorowanie alternatyw, przepracowanie uczuć, praktykowanie nowych umiejętności; g) planowanie – stosowanie strategii rozwiązywania konfliktów, redukowania przykrych uczuć, podejmowanie samodzielnych działań; h) zakończenie – ewaluacja wyników i zakończenie relacji.

4) W zależności od formy (porada, psycho- i socjodrama, praca społeczno-wychowawcza) poradnictwo wykorzystuje różne metody i środki. Wyróżnia się poradę bezpośrednią, która może być indywidualna lub zbiorowa, prosta i wzbogacona, jednorazowa lub wielokrotna, ustna lub pisemna. Drugim rodzajem jest porada pośrednia przekazywana w listach, prasie, książkach, mediach. Przy stosowaniu psycho- i socjodramy wykorzystuje się wymianę ról, dublowanie ról, przedstawienie samego siebie i przewidywanie przyszłości. W bezpośrednim kontakcie doradcy i radzącego się przeważają metody werbalne, dzięki którym doradca pomaga w rozbijaniu utrwalonych struktur myślowych, wywołuje „dezintegrację pozytywną”, motywuje do działania, do zmiany obecnej sytuacji, do nowej interpretacji problemu.

5) Rezultaty poradnictwa odnajdujemy w przemianach osobowości radzącego się i doradzającego, zmianach zachodzących w środowisku życia osób szukających pomocy, rozwiązywania problemów tych osób.

Zatem przez poradnictwo rodzinne należy rozumieć jeden z kierunków poradnictwa dialogowego, którego celem jest optymalizacja życia małżeńskiego i rodzinnego oraz rozwój osobowości członków tychże systemów, a czynnikami różnicującymi go od innych typów działania poradnianego są elementy wchodzące w skład modelu doradzania – przedmiot porady i podmiot radzący się.

 

Brammer L. M., Kontakty służące pomaganiu. Procesy i umiejętności, Warszawa 1984; Kargulowa A., Poradnictwo jako wiedza i system działań. Wstęp do poradoznawstwa, Wrocław 1986; Kargulowa A., Jędrzejczyk M., Poradnictwo wobec złożoności problemów człowieka i świata, Wrocław 1990; Kargulowa A., Jędrzejczyk M., Teoretyczne i metodologiczne problemy poradoznawstwa, Wrocław 1985; Kozdrowicz E., Poradnictwo w teorii i praktyce, w: T. Pilch, I. Leplaczyk (red.), Pedagogika społeczna, Warszawa 1995, s. 319-339; Krzysteczko H., Poradnictwo duszpasterskie, Katowice 1998, s. 112-134; Potempska E., Modelowy system poradnictwa rodzinnego w środowisku lokalnym, POW 38(1999) nr 8, s. 17-24; Sujak E., Małżeństwo pielęgnowane, Katowice 2001; taż, Poradnictwo małżeńskie i rodzinne, Katowice 1995; Szewczyk W., Jak usprawnić poradnictwo rodzinne?, „Sprawy Rodziny” 61-62(2003) s. 101-110.

 

ks. Paweł Landwójtowicz