POKUTA I SAKRAMENT POKUTY

 

Pokuta stanowi właściwą postawę człowieka wobec grzechu. Jest nierozdzielnie związana z wiarą w Boga osobowego, wobec którego człowiek czuje się odpowiedzialny za swoje czyny. Jej punktem wyjścia jest świadomość grzechu i pragnienie uwolnienia się od niego. Stanowi więc zasadniczą kategorię odniesienia człowieka do Boga i ważną cnotę w życiu moralnym.

W Starym Testamencie wezwania do pokuty stanowią istotny element orędzia biblijnego. Pojęcie pokuty było związane z rozumieniem grzechu. Pierwotnie, gdy grzech pojmowano kolektywnie, a wszelkie nieszczęścia były uważane jako kara za niewierność ludu wybranego wobec Przymierza, pokuta była środkiem przebłagania Boga i uproszenia pomocy w trudnościach (por. czasy Sędziów). Praktykowana była głównie w kategoriach zewnętrznych i rytualno-kultycznych. Z kolei prorocy zmierzali do pogłębienia pojęcia pokuty jako osobistej i wewnętrznej zmiany postawy narodu i poszczególnych jego członków wobec Boga (Amos, Ozeasz, Jeremiasz, Izajasz i Ezechiel). Do praktyk i obrzędów pokutnych należało: wyznawanie grzechów, lamentacje i modły pokutne, przywdziewanie szat pokutnych, rozdzieranie szat, posypywanie głowy popiołem, posty i ofiary ekspiacyjne. Poczucie winy i grzeszności było bardzo silnie zakorzenione w Izraelu zwłaszcza od czasów niewoli.

W Nowym Testamencie pojęcie pokuty jeszcze bardziej podkreśla jej rolę jako środka i wyrazu wewnętrznej przemiany. Jan Chrzciciel – a potem Jezus – głosił, że nadchodzące królestwo Boże domaga się radykalnej przemiany człowieka, która ma objąć jego sposób myślenia i całe postępowanie. Wyraża ją grecki termin metanoia (Mt 3,2; Mk 1,15). Skutkiem tej przemiany ma być zerwanie z grzechem i zdecydowane postanowienie, by do niego już nie wracać. Postawa ta implikuje też zadośćuczynienie za dotychczas popełnione grzechy. W imię Jezusa apostołowie zachęcali ludzi, by się nawracali, przyjmowali chrzest i  w ten sposób rozpoczynali nowe życie w Duchu (Dz 2,38).

W ujęciu teologicznym charakter pokutny życia chrześcijańskiego jest świadectwem wiary, konsekwencją przyjęcia Ewangelii i wszczepienia przez chrzest w mękę i śmierć Chrystusa; sposobem Jego naśladowania i odpowiedzią na Boże powołanie. Od strony negatywnej pokuta jest stanowczym zerwaniem z tym wszystkim, co odwraca człowieka od Boga. Jest nie tyle przekreśleniem pojedynczego grzechu, ile całkowitą zmianą dotychczasowego nastawienia, sięgającą korzeni zła. Oprócz tego, w pokucie występuje również pozytywne skierowanie ku Bogu. Grzesznik nawracający się ponownie odkrywa miłość Bożą i do Niego kieruje swoje serce. Tak rozumiana pokuta nie jest czymś jednorazowym, lecz stałym wysiłkiem. W swej słabości człowiek musi ciągle przezwyciężać w sobie grzech i zwracać się do Boga.

Choć pokuta jest przede wszystkim postawą wewnętrzną, to jednak powinna znaleźć wyraz w zewnętrznych praktykach pokutnych. Służą one zadośćuczynieniu za grzechy swoje i innych oraz utrzymaniu w człowieku ładu wewnętrznego, naruszonego przez grzech. Tradycyjnymi chrześcijańskimi uczynkami pokutnymi są: modlitwa, post i jałmużna. Mogą być nimi również: dobrowolnie wybrane umartwienia, sumiennie spełniane obowiązki stanu i zawodowe oraz cierpliwe znoszenie różnych uciążliwości, jak choroby czy brak środków materialnych. Szczególnym czasem pokuty ustanowionym przez Kościół jest Wielki Post oraz wszystkie piątki całego roku.

Pokuta oznacza nie tylko określoną postawę moralną, czyli cnotę, lecz także jeden z sakramentów. Odpowiada on na głęboką potrzebę wyznawania grzechów, otrzymania przebaczenia od Boga i pojednania się ze wspólnotą zranioną naszymi grzechami. Ewangelie przedstawiają Chrystusa jako odpuszczającego grzechy (Mk 2,5-11) i dającego apostołom władzę odpuszczania grzechów (J 20,19-23).

W praktyce Kościoła pierwszych wieków sakramentem odpuszczającym grzechy był przede wszystkim chrzest, który udzielany dorosłym zakładał całkowite ich nawrócenie. Ciężkie przewinienia po chrzcie należały do rzadkości, gdyż ideał zachowania „niewinności chrzcielnej” był bardzo przestrzegany. W zasadzie aż do VI w. Kościół nie przewidywał możliwości wielokrotnej pokuty. Obowiązywała wtedy zasada jednorazowej, niepowtarzalnej pokuty. Pokuta za grzechy ciężkie, takie jak: odstępstwo od wiary, bałwochwalstwo, krzywoprzysięstwo, zabójstwo, cudzołóstwo, odbywała się publicznie. Jej początkiem było wyznanie grzechów biskupowi. Przez włożenie rąk biskup wprowadzał penitenta do grona pokutników. Czas jej trwania ustalał biskup w zależności od grzechów. Na ogół była ona długotrwała, a nawet dożywotnia. Pojednanie pokutujących z Bogiem i z Kościołem dokonywał biskup raz w roku przed Paschą w Wielki Czwartek.

Współczesna praktyka pokutna (powtarzalna i prywatna, z rozgrzeszeniem zaraz po wyznaniu grzechów) datuje się od początków średniowiecza. Wprowadzili ją mnisi iroszkoccy, ewangelizujący kontynent europejski w VI-VII w. Podsumowaniem przełomu, jaki na przestrzeni wieków dokonał się w praktyce pokutnej Kościoła, był Sobór Laterański IV (1215), który nakazał spowiedź przynajmniej raz w roku dla tych, którzy popełnili grzechy ciężkie. Z kolei Sobór Florencki (1439) oświadczył, że wyznanie grzechów jest materią sakramentu, a słowa rozgrzeszenia, którego udziela kapłan – formą. Całość nauki o sakramencie pokuty zawdzięczamy Soborowi Trydenckiemu (1551).

Sakrament pokuty jest konieczny dla tych, którzy przez grzech śmiertelny zerwali więzy przyjaźni i miłości Bożej. Pozostałym, którzy wpadają w grzechy powszednie, częste korzystanie z tego sakramentu pozwala pełniej upodobnić się do Chrystusa, wierniej ulegać głosowi Ducha Świętego i doskonali w nich łaskę chrztu.

Sakrament pokuty nazywa się potocznie spowiedzią. Nie jest to słuszne, ponieważ spowiedź jest tylko jednym z elementów, czyli tzw. „warunków” tego sakramentu, których jest pięć: rachunek sumienia, żal za grzechy, mocne postanowienie poprawy, spowiedź i zadośćuczynienie. Zasadniczym z nich jest żal za grzechy. Zawiera on w sobie postanowienie poprawy i wolę zadośćuczynienia za wyrządzone zło. Bez niego rozgrzeszenie kapłańskie nie jest skuteczne.

Odnowiona liturgia przewiduje trzy formy celebracji tego sakramentu. Pierwsza z nich – pojednanie jednego penitenta – jest jedynym zwyczajnym sposobem sprawowania tego sakramentu. Druga – pojednanie większej liczby penitentów wraz z indywidualną spowiedzią i rozgrzeszeniem – nawiązuje do praktyki pokutnej pierwszych wieków chrześcijaństwa i ma lepiej ukazać społeczną naturę tego sakramentu. Trzecia forma – pojednanie wielu penitentów z ogólną spowiedzią i rozgrzeszeniem – posiada charakter nadzwyczajny i dlatego nie jest pozostawiona wolnemu wyborowi, lecz korzystanie z niej podlega specjalnym przepisom, których wykładnię dał m.in. Jan Paweł II w liście apostolskim Misericordia Dei (o niektórych aspektach sprawowania sakramentu pokuty) z dnia 7.04.2002 r.

 

Augustyn J., Sakrament pojednania, Kraków 1999; Bartoszek A., Telefon zaufania w służbie człowiekowi i społeczeństwu, Katowice 2003; Dylus A., Zuberbier A., Janicki J., Pokuta, w: A. Zuberbier (red.), Słownik teologiczny, cz. 2, Katowice 1989, s. 111-116; Dziuba A.F., Spowiedź małżeńska, Kraków 2002; Grün A., Przebacz samemu sobie, Kraków 2001; Kuźniar J., Książka o spowiedzi, Kraków 2003; Marcol A., Pokuta i sakrament pokuty, Opole 1992; Płatek J.S., Sprawowanie sakramentu pokuty i pojednania, Częstochowa 1996; Pryszmont J., Pokuta, w: Z. Pawlak (red.), Katolicyzm A-Z, Poznań 1989, s. 315-316; Riedl A., Buße, w: H. Rotter, G. Virt (red.), Neues Lexikon der christlichen Moral, Wien 1990, s. 83-88; Tschuschke M., Sakrament pojednania, w: Z. Pawlak (red.), Katolicyzm A-Z, Poznań 1989, s. 343-346.

ks. Bernard Jurczyk