NATCHNIENIE BIBLIJNE

 

Jednym z istotnych i wciąż aktualnych zagadnień związanych z Pismem Świętym jest prawda o natchnieniu biblijnym. Na przestrzeni historii badań nad tym problemem spotykamy się z wieloma propozycjami dotyczącymi odpowiedzi na pytania związane ze współdziałaniem Boga i człowieka w powstaniu tej szczególnej księgi, o której Sobór Watykański II pisze: „Kościół miał zawsze we czci Pisma Boże, podobnie jak samo Ciało Pańskie, skoro zwłaszcza w liturgii świętej nie przestaje brać i podawać wiernym chleb żywota tak ze stołu słowa Bożego, jak i Ciała Chrystusowego” (KO 21). Tymi słowami Soboru Watykańskiego II chrześcijanin zachęcany jest nie tylko do spotykania się z Chrystusem eucharystycznym w Komunii św., ale także do zetknięcia się z Pismem Świętym, ponieważ jest ono słowem Bożym i zawiera słowo Boże (por. KO 9.17.21.24). Jest słowem Bożym, ponieważ księgi Biblii zostały napisane pod natchnieniem Ducha Świętego, Boga mają za autora i jako takie zostały przekazane Kościołowi.

 

1. Pojęcie natchnienia biblijnego

 

W języku codziennym spotykamy się z użyciem słowa „natchnienie”, gdy mówi się o uzdolnionych ludziach, czy też o stworzonych przez nich dziełach. Stąd mówimy np. o natchnionym poecie, o dziele muzycznym. Wyrażenia „natchniony”, „natchnienie”, stosowane do Pisma Świętego mają znaczenie szczególne, teologiczne. Zwykło się nim oznaczać współdziałanie Boga i człowieka, którego owocem jest Biblia jako księga bosko-ludzka. Jest zatem natchnienie działaniem nadprzyrodzonym Boga, obejmującym cały proces powstawania ksiąg świętych. W odniesieniu do ludzi, uczestniczących w procesie powstawania ksiąg, wyraża się ono w szczególnej nadprzyrodzonej i wewnętrznej pomocy zarówno w tworzeniu, przekazywaniu, jak i spisywaniu. W odniesieniu do samych ksiąg natchnienie wyraża się w ich podwójnym autorstwie, mocą którego zarówno Bóg, jak i człowiek są rzeczywistymi i prawdziwymi autorami. Natchnienie biblijne jest to charyzmatyczny i bezpośredni wpływ Boga na autorów Pisma Świętego, dzięki któremu – pomimo że zachowują oni własną indywidualność pisarską i autorstwo napisanych przez siebie ksiąg – Bóg staje się ich głównym Autorem.

 

2. Stary Testament o natchnieniu

 

Ze wszystkich ksiąg Starego Testamentu płynie przekonanie o tym, że Bóg zechciał przemówić do człowieka, że to, co jest w nich zawarte, to słowo Boże (debar Jahwe) skierowane do ludu. Bóg komunikuje się z człowiekiem. Czytamy, że Bóg „otwiera oczy i uszy człowieka” (2 Sm 7,27), „pozwala widzieć” (Rdz 12,7; 17,1), „pozwala słyszeć” (2 Sm 7,4; 1 Krl 6,11), „objawia się” (Wj 24,11). Ale przede wszystkim kieruje do człowieka swoje Słowo. Na 242 wypadki występowania w Starym Testamencie wyrażenia „Słowo Jahwe”, aż 214 razy oznacza ono orędzie Boże skierowane do proroka, a za jego pośrednictwem do ludu. Prorok jest świadomy tego, że jest niejako ustami „Boga samego” (Jr 15,19). Niemal każdą wypowiedź prorocką wprowadza zwrot „tak mówi Jahwe”, czy też „tak mówi Pan”; kończy zaś zdanie „wyrocznia [czyli słowo] Jahwe”. Słowa proroka są więc słowami Boga. Te słowa Boga zostały następnie spisane przez samych proroków lub przez inne osoby. Spotykamy miejsca, gdzie Bóg nakazuje spisanie tego, co przekazał; i tak Mojżesz otrzymuje polecenie: „Napisz to dla pamięci w księdze” (Wj 17,14). Podobny nakaz spisania orędzia otrzymują niektórzy prorocy, jak Izajasz (30,8); Habakuk (2,1) czy Jeremiasz (30,1-2).

 

3. Nowy Testament o natchnieniu

 

Świadectwa Nowego Testamentu o natchnieniu dzielimy na pośrednie i bezpośrednie. Pośrednie wskazują na boski autorytet ksiąg świętych i nieomylną prawdę w nich zawartą; bezpośrednie świadczą o istnieniu charyzmatu natchnienia. Do pośrednich świadectw o natchnieniu należą teksty: Mt 5,18: „Zaprawdę powiadam wam: dopóki niebo i ziemia nie przeminą, ani jedna jota, ani jedna kreska nie zmieni się w Prawie, aż się wszystko wypełni”; J 19,37: „Mówi Pismo”; Dz 1,16.20: „Musiało się wypełnić słowo Pisma, które Duch Święty zapowiedział przez usta Dawida”; Hbr 10,15: „Daje nam świadectwo Duch Święty, skoro powiedział”. Te zwroty wskazują, że Bóg jest właściwym Autorem Pisma Świętego, człowiek zaś spełnia rolę pośrednika i narzędzia. Natomiast do bezpośrednich świadectw Nowego Testamentu o natchnieniu należą teksty: 2 Tm 3,16: „Wszelkie Pismo jest od Boga natchnione i dlatego pożyteczne do nauczania, do przekonywania, do poprawiania, do kształtowania w sprawiedliwości”; 2 P 1,19-21: „Miejcie przede wszystkim to na uwadze, że żadne proroctwo Pisma nie jest dla prywatnego wyjaśniania. Nie z woli ludzkiej bowiem zostało kiedyś przyniesione, ale kierowani Duchem Świętym, mówili od Boga święci mężowie”. Teksty te mówią o tym, że wszelkie Pismo, czyli wszystkie księgi Biblii, dane jest przez Boga. Pismo Święte zawdzięcza swoje powstanie działaniu Ducha Świętego.

Słowa przekazywane przez ludzi są słowami samego Boga. Bóg działa zarówno w słowie prorockim, jak i w głoszonej Ewangelii.

 

4. Wypowiedzi ojców Kościoła o natchnieniu

 

Z wielkiego bogactwa wypowiedzi ojców Kościoła na temat natchnienia biblijnego warto przytoczyć niektóre spośród nich. Można te wypowiedzi skonkludować stwierdzeniem: Pismo Święte jest prawdziwym słowem Boga, gdyż zostało napisane pod natchnieniem Ducha Świętego.

Św. Justyn powiada, że hagiografowie „zostali poruszeni przez Boga i mówili mocą Ducha Świętego” (PG 6,301). Św. Teofil Antiocheński zauważa, że „poszczególni święci pisarze są zawsze zgodni miedzy sobą, ponieważ wszyscy poruszeni są przez Ducha i mówią w Duchu Bożym. Są natchnieni przez Boga oraz pouczeni przez Niego” (PG 6,1099). Św. Augustyn mówi: „słuchajmy przeto tego, co Duch Święty mówi nam przez usta świętego proroka w psalmie” (PL 36,307), natomiast św. Jan Chryzostom uważa: „prorocy głosili pod natchnieniem Ducha Bożego, dlatego Pisma, jako zapisane przez Ducha, mieszczą w sobie ogromny skarb” (PG 56,110). Z epoki patrystycznej mamy wypowiedzi na temat świadomego udziału człowieka w powstawaniu ksiąg Pisma Świętego. Św. Hieronim objaśnia, że „Duch Święty podyktował Apostołowi Pawłowi wszystko to, co napisał w swoich listach” (PL 22,997). O Bogu, jako Autorze Pisma Świętego, mówi św. Augustyn: „Tak jak jeden i ten sam Bóg jest stwórcą dóbr doczesnych oraz dóbr wiecznych, tak samo On jest autorem obydwóch Testamentów, ponieważ Nowy zapowiedziany jest w Starym, Stary zaś wypełniony w Nowym” (PL 42,623). Wspomina on także o tym, że Pismo Święte jest listem Boga do ludzi: „Z tego więc miasta, do którego pielgrzymujemy, przyszły ku nam listy: są to święte Pisma” (PL 37,1159). Do tego tekstu nawiązał Sobór Watykański II, pisząc: „W księgach świętych Ojciec, który jest w niebie, spotyka się miłościwie ze swymi dziećmi i prowadzi z nimi rozmowę” (KO 21).

 

5. Od św. Tomasza do naszych czasów

 

Św. Tomasz mówi, że natchnienie to „nadprzyrodzony i charyzmatyczny wpływ Boga, jako autora głównego, na władze człowieka, jako autora nadrzędnego, aby w sposób wolny od błędów przekazał poznaną w świetle Bożym prawdę”. Sobór Trydencki w swych deklaracjach ogranicza się do stwierdzenia wiary Kościoła w księgi Starego i Nowego Testamentu, „ponieważ Bóg jest autorem obydwóch” (EB 57). Sobór Watykański I podaje pozytywne wyjaśnienia istoty natchnienia: „Księgi uznawane są za święte i natchnione dlatego, ponieważ napisane pod natchnieniem Ducha Świętego, Boga mają za Autora i jako takie zostały przekazane Kościołowi”. Leon XII w encyklice Providentissimus Deus pisał: „Duch Święty swą mocą nadprzyrodzoną pobudził i poruszył pisarzy do pisania i tak piszącym towarzyszył, że to wszystko i tylko to, co im polecił, dobrze rozumem pojęli, wiernie napisać chcieli i właściwie z nieomylną prawdą wyrazili” (EB 125). Z teologów, którzy zajmowali się objaśnieniem natury natchnienia, warto wymienić następujących: J.B. Franzelin, P. Benoit, K. Rahner. Sobór Watykański II o natchnieniu mówi: „Prawdy przez Boga objawione, które są zawarte i wyrażone w Piśmie Świętym, spisane zostały pod natchnieniem Ducha Świętego. Albowiem święta Matka-Kościół uważa na podstawie wiary apostolskiej księgi tak Starego, jak i Nowego Testamentu w całości, ze wszystkimi ich częściami za święte i kanoniczne, dlatego że spisane pod natchnieniem Ducha Świętego, Boga mają za autora i jako takie zostały Kościołowi przekazane. Do sporządzenia Ksiąg świętych wybrał Bóg ludzi, którymi jako używającymi własnych zdolności i sił posłużył się, aby przy jego działaniu w nich i przez nich, jako prawdziwi autorzy, przekazali na piśmie to wszystko i tylko to, co On chciał” (KO 11).

 

6. Bóg autorem Pisma Świętego

 

W KKK 105 czytamy: „Prawdy przez Boga objawione, które są zawarte i wyrażone w Piśmie Świętym, spisane zostały pod natchnieniem Ducha Świętego. Święta Matka Kościół uważa, na podstawie wiary apostolskiej, księgi tak Starego, jak i Nowego Testamentu w całości, ze wszystkimi ich częściami za święte i kanoniczne, dlatego że spisane pod natchnieniem Ducha Świętego, Boga mają za Autora i jako takie zostały Kościołowi przekazane”. Bóg jest autorem przez to, że jest sprawcą ekonomii zbawienia, w której słowo jest niezastąpionym środkiem komunikowania woli Bożej. Bóg jest również autorem, dlatego że jest jedynym źródłem treści Pisma Świętego, co oznacza, że wszystkie treści Pisma, czy to poznane naturalnym rozumem, czy też objawione, pozostają pod wpływem Bożego światła i tylko to, co Bóg zamierzył, znalazło się w Piśmie Świętym. Wreszcie Bóg jest autorem również z tego powodu, że wybrał i posłużył się określonymi ludźmi dla przekazania prawdy oraz czuwał nad tym, aby przekazali to i tylko to, co sam zamierzył. Krótko mówiąc Bóg jest autorem przez to, że zamierzył Kościół jako normę wiary, a Pismo Święte jako obiektywizację wiary tegoż Kościoła. Człowiek jest autorem literackim jako ten, który zebrał, przekazał i utrwalił słowo Boże na piśmie.

 

7. Biblia księgą bosko-ludzką

 

W KKK 106 czytamy: „Bóg natchnął ludzkich autorów ksiąg świętych.
Do sporządzenia ksiąg świętych Bóg wybrał ludzi, którymi posłużył się jako używającymi swoich zdolności i sił, by dzięki Jego działaniu w nich i przez nich oni sami jako prawdziwi autorzy przekazali na piśmie to wszystko, i tylko to, czego On chciał”. Leon XIII w encyklice Providentissimus Deus opisuje działanie Boga na człowieka w sposób następujący: „Duch Święty wybrał sobie ludzi jako narzędzia (...) przez swoją nadprzyrodzoną moc w taki sposób ich pobudził i skłonił do pisania, tak im towarzyszył w czasie pisania, aby to wszystko i tylko to, co On polecił, pojęli należycie umysłem, wiernie zechcieli to spisać i dokładnie wyrazili jako nieomylną prawdę” (EB 125).

Kończąc te uwagi na temat natchnienia biblijnego, można stwierdzić,
że bezpośrednią konsekwencją działania Ducha Świętego w odniesieniu do Biblii jest jej teandryczny, czyli bosko-ludzki charakter. Mocą tego charakteru Biblia jest jednocześnie i w całości prawdziwym słowem Bożym i ludzkim, albo, inaczej mówiąc, słowem Bożym wypowiedzianym i spisanym przez ludzi. Nie ma w niej ani jednego słowa, które byłoby wyłącznie Boże lub wyłącznie ludzkie. Każde bowiem słowo, każda wypowiedź pochodzi jednocześnie i całkowicie zarówno od Boga, jak i od człowieka.

 

Haag H., Bibel Lexikon, Leipzig 1969; Langkammer H., Słownik biblijny, Katowice 1982; Leon-Dufour X. (red.), Słownik teologii biblijnej, Poznań-Warszawa 1973; Muszyński H., Słowo natchnione, Kraków 1983; Paciorek A., Wstęp ogólny do Pisma Świętego, Tarnów 2003; Szlaga J. (red.), Wstęp ogólny do Pisma Świętego, Poznań-Warszawa 1986.

 

ks. Krystian Ziaja