MUZYKA W KATECHEZIE

 

Obecność muzyki w nauczaniu katechetycznym wynika bezpośrednio z połączenia podstawowych zadań katechezy z najbardziej istotnymi właściwościami samej muzyki. Muzyka bowiem jest nie tylko fenomenem akustycznym („sztuka dźwięku”), ale również znaczącym wydarzeniem kulturowym („dzieło artystyczne”). Dlatego też rzeczywistości te mogą być rozpatrywane zarówno na poziomie przekazu konkretnej wiedzy (funkcja pedagogiczna – muzyka jako pomoc w procesie nauczania prawd wiary), jak i na płaszczyźnie wychowawczej (funkcja wychowawcza – terapeutyczne możliwości muzyki). Szczególne znaczenie w tym względzie może spełnić wartościowa muzyka religijna, tworzona we wszystkich epokach dziejów kultury chrześcijańskiej.

Od początku swego istnienia człowiek wielbił Boga śpiewem i muzyką instrumentalną, czego wiele przykładów spotykamy na przykład w księgach Starego Testamentu. Zamieszczone tam opisy różnego rodzaju wydarzeń muzycznych, instrumentów, zespołów, a przede wszystkim konkretnych przykładów form poetycko-muzycznych, na czele z Księgą Psalmów, jednoznacznie potwierdzają fakt niezwykle istotnej roli muzyki zarówno w kulcie świątynnym, jak i w życiu codziennym ludu Starego Przymierza.

Z działalnością człowieka związane są również wszystkie hipotezy powstania muzyki, które jej źródeł poszukują w sferze biologicznej, społecznej oraz duchowej życia ludzkiego. Nawet, jeżeli przyjmujemy oczywisty i zrozumiały dla każdego chrześcijanina fenomen muzyki, jako daru stworzonego i pochodzącego od Boga, czego wymownym odzwierciedleniem jest zakorzeniona w filozofii greckiej średniowieczna koncepcja Musica mundana – to człowiek jest tym, który ją „odkrywa” i przekłada na konkretny, choć w przypadku muzyki najbardziej asemantyczny, a zarazem najbardziej osobisty, język ludzki.

Starotestamentalną tradycję muzyczną znajdujemy również na kartach ksiąg Nowego Testamentu, gdzie wyrażona jest przede wszystkim w śpiewie psalmów, hymnów i pieśni pełnych ducha (por. Kol 3,16; Ef 5,18-19). Do niej zaś nawiązał bezpośrednio pierwotny Kościół, który od początku docenił rolę muzyki w różnorodnych aspektach: od jej właściwości w podkreślaniu głębokich treści tekstów liturgicznych, aż po jej wspólnotowo-twórczy charakter. Nie dziwi zatem fakt, iż tak wielka rzesza twórców muzyki właśnie w Kościele znalazła wspaniałe źródła inspiracji i właściwe miejsce do ukazania pełni bogactwa swoich talentów, dzięki którym na przestrzeni wieków powstała niezliczona ilość dzieł muzycznych przeznaczonych ad maiorem Dei gloriam. Dzieła te, wraz z anonimowym najczęściej repertuarem szeroko pojętej monodii liturgicznej (łacińskie śpiewy chorałowe i pieśni religijne w językach narodowych), tworzą bogactwo muzycznej tradycji całego Kościoła, która „stanowi skarbiec nieocenionej wartości, wyróżniający się wśród innych form wyrazu artystycznego szczególnie tym, że śpiew kościelny, jako związany ze słowami, jest nieodzowną oraz integralną częścią uroczystej liturgii” (KL 112), zaś jej jedynym celem jest „chwała Boża i uświęcenie wiernych” (KL 112).

Tak pojmowana religijna tradycja muzyczna (muzyka jako wyraz wiary, która staje się elementem kultury) stanowi niewątpliwie ważną część chrześcijańskiego dziedzictwa kulturowego, stąd też winna znaleźć się w polu zainteresowania przepowiadania w ramach katechezy. Konieczność uwzględnienia muzyki w szkolnym nauczaniu religii wynika ponadto z samej tradycji katechetycznej. Wystarczy tu wskazać na rolę pieśni religijnych w procesie nauczania szkolnego, w którym śpiewniki kościelne przez długi okres czasu (szczególnie w okresie odnowy religijnej po Soborze Trydenckim) należały do podstawowych podręczników katechetycznych (w związku z tym powstał np. specjalny dział pieśni katechizmowych).

Od dawna znany i wykorzystywany w procesie wychowawczym był również wpływ muzyki na rozwój każdego człowieka we wszystkich etapach jego życia (np. grecka teoria ethosu). Doceniano m.in. jej znaczenie oczyszczające (katharsis), jej rolę w kształtowaniu i doskonaleniu postaw moralnych, czy też jej oddziaływanie lecznicze (por. 1 Sm 16,14-23).

W świetle aktualnego stanu badań nie ma żadnych wątpliwości, że odpowiednia muzyka i właściwy odbiór przekazywanych przez nią treści, może pozytywnie oddziaływać na wnętrze (duszę) i stan emocjonalny człowieka, czego niewątpliwym dowodem jest chociażby prężnie rozwijająca się dziedzina muzykoterapii. Zagadnieniami tymi zajmuje się również szeroko rozumiana pedagogika muzyczna. Prowadzone w jej ramach badania w całej rozciągłości potwierdzają znaczący wpływ muzyki na dzieci i młodzież. Udowodniono, że stanowi ona ważny element w procesie wychowania, pozytywnie wpływający na ich rozwój umysłowy i osobowościowy.

Analizując programy nauczania różnych przedmiotów, w tym również katechezy, możemy zaobserwować, że przytoczone wyżej, udowodnione naukowo, możliwości oddziaływania muzyki na człowieka nie zostały dotąd w odpowiednim stopniu wykorzystane. Potrzebą chwili jest zatem konieczność włączenia elementów szeroko rozumianej kultury muzycznej do programów nauczania innych przedmiotów, przynajmniej tych o charakterze humanistycznym. Dodatkowym argumentem mobilizującym nauczyciela do takiego postępowania jest współczesny model edukacji – integrujący różne dziedziny wiedzy. W tym kontekście odpowiednie wykorzystanie i propagowanie wartościowej muzyki (zarówno dawnej, jak i współczesnej) na katechezie może przynieść niewymierne korzyści nie tylko w wychowaniu religijnym młodego człowieka, ale też w wymiarze o wiele szerszym, przygotowując go do korzystania, a może nawet tworzenia akceptowanych powszechnie dóbr kultury. Warto tu dodać, że choć katecheza dysponuje większymi możliwościami w wykorzystywaniu przykładów muzycznych niż np. liturgia, co pozwala na wykorzystanie nie tylko profesjonalnej muzyki artystycznej, ale również szeroko rozumianej twórczość o charakterze bardziej popularnym (np. piosenka religijna), to jednak podstawowymi kryteriami ich doboru powinny być zawsze zalecenia posoborowej Instrukcji „Musicam sacram” z 1967 r., opierającej się na tradycji, przesłankach wynikających z charakteru świętych czynności oraz historycznych komponentów „stylu kościelnego”. Dokument ten „pod pojęciem muzyki sakralnej rozumie tę muzykę, która powstała dla oddawania chwały Panu Bogu i odznacza się świętością oraz doskonałością formy” (nr 4a). Pomocne mogą być tu ponadto formułowane przez niektórych autorów bardziej szczegółowe zalecenia (np. J. Waloszek), spośród których najistotniejsze w naszym kontekście są następujące zasady: tradycyjności, uniwersalizmu, funkcjonalności, rozumnej „trzeźwości”, komunikatywności, obiektywizmu i otwartości na słowo.

W coraz częstszych w ostatnich latach głosach dostrzegających potrzebę większej obecności muzyki w nauczaniu katechetycznym akcentowane są różnorodne jej możliwości oddziaływania. Podkreśla się przede wszystkim, że muzyka może stać się istotnym elementem aktywizacji i urozmaicenia katechezy. W dyskusjach wskazuje się również na jej czynne uprawianie, głównie w formie wspólnego śpiewu pieśni i piosenek religijnych. Jest rzeczą oczywistą, że praktyczny kontakt dziecka z muzyką, tzn. gra na instrumencie lub śpiew – solowy bądź zespołowy, przynosi najwięcej korzyści. Jednak niezaprzeczalne jest również korzystne oddziaływanie odpowiedniej muzyki odtwarzanej z radia, taśmy czy płyty. Słuchanie muzyki, w odróżnieniu od czynnego jej uprawiania, nie wymaga szczególnych zdolności muzycznych, przyczynia się jednak znacząco do kształcenia wyobraźni muzycznej i artystycznej wrażliwości. Należy również mieć na uwadze, że prezentacja wartościowych utworów muzycznych, szczególnie zaś dzieł religijnych, może w sposób znaczący przyczynić się nie tylko do urozmaicenia lekcji religii, ale też wpłynąć na lepsze zrozumienie wykładanych prawd wiary czy klimatu poszczególnych świąt, uroczystości oraz kolejnych okresów liturgicznych. Należy tu podkreślić, iż jednym z ważnych zadań katechezy jest właśnie przygotowanie do liturgii, do rozumienia jej symboli i gestów, zaś liturgia nierozerwalnie łączy się z muzyką. Soborowa konstytucja Sacrosanctum concilium bardzo wyraźnie podkreśla, iż muzyka stanowi integralną część liturgii i dodatkowo ją ubogaca (KL 112-113).

Problematyka wzajemnej korelacji muzyki i katechezy winna stać się przedmiotem dalszych badań i wzajemnej współpracy katechetów, pedagogów, pedagogów muzyki oraz muzyków kościelnych. Warto na koniec zauważyć, iż już w roku 1979 biskupi polscy, w opublikowanej Instrukcji Episkopatu Polski o muzyce liturgicznej po Soborze Watykańskim II, zalecali: „Odpowiednie przygotowanie muzyczne, tak teoretyczne jak i praktyczne, powinni otrzymać także katecheci zakonni i świeccy, by mogli w swej pracy służyć pomocą duszpasterzom” (n. 89).

 

Białkowski A. (red.), Wychowanie muzyczne, stan badań a praktyka edukacyjna, Lublin 1995; Chałupniak R., Kostorz J., Wybrane zagadnienia z katechetyki, Lublin 2002; Dymara B. (red.), Dziecko w świecie muzyki, Kraków 2000; Jabłoński M., Stęszewski J. (red.), Polska edukacja muzyczna wobec przemian systemowych, Poznań 1997; Pawlak I, Muzyka liturgiczna po Soborze Watykańskim II w świetle dokumentów Kościoła, Lublin 2001; tenże, Muzyka jako niezbędny element pracy duszpasterskiej, w: J. Zimny (red.), Muzyka i śpiew liturgiczny. Materiały z sympozjum 20 listopada 2001 roku, Sandomierz 2002, s. 51-67; Pośpiech W., Muzyka na katechezie. Korelacja lekcji religii z wychowaniem muzycznym, Kat 47(2003) nr 7-8, s. 133-136; Przerembska V. (red.), Problemy współczesnej edukacji muzycznej, Łódź 2002; Ratzinger J., Nowa pieśń dla Pana, Kraków 1999; Tarlinski P., Muzyka jako element aktywizacji w katechezie, w: R. Chałupniak, J. Kostorz, W. Spyra (red.), Aktywizacja w katechezie – szansa czy zagrożenie?, Opole 2002, s. 191-200; tenże, Muzyka jako wydarzenie poszukiwania i odnajdywania Boga, w: M. Worbs (red.), Szukanie Boga, Opole 2003; Waloszek J., Biblijne podstawy muzyki sakralnej, „Liturgia Sacra” 1(1995) nr 1-2, s. 13-122; nr 3-4, s. 153-162; tenże, Teologia muzyki, Opole 1997; Zięba S., Bóg w życiu wielkich kompozytorów, Pelplin-Gdańsk 2001.

 

Remigiusz Pośpiech