MISJA KANONICZNA

 

Termin „misja kanoniczna” (łac. missio canonica), który potocznie dziś używamy, ma kilka znaczeń. Kapłaństwo powszechne wiernych, jak i kapłaństwo urzędowe, czyli hierarchiczne, chociaż różnią się zarówno istotą, jak i stopniem, są podporządkowane i partycypują w jednym kapłaństwie Chrystusa. Stąd też w dokumentach Soboru Watykańskiego II termin ten został użyty na określenie sposobu, w jaki pewne funkcje lub urzędy w Kościele mogą być powierzone także osobom świeckim.

W myśl kan. 228 § 1 KPK odpowiednio przygotowani wierni świeccy są zdolni, by otrzymywać od pasterzy te urzędy kościelne i posługi, które wolno im piastować zgodnie z przepisami prawa. To nowy przepis prawa, który nie znajdował się w kodeksie z 1917 r. Tam bowiem urząd wiązał się ściślej z udziałem w hierarchicznej posłudze, a tym samym był zastrzeżony dla duchownych. Owoce dekretu soborowego o posłudze kapłańskiej (PO 20), który rozumie przez urząd kościelny jakikolwiek obowiązek powierzony na stałe dla realizacji celu duchowego, znalazły swe odbicie w pracach Komisji Rewizyjnej Kodeksu Prawa Kanonicznego, która wyprowadziła wniosek, iż niektóre zadania w Kościele mogą być powierzone osobom świeckim, jak np. pełnienie niektórych funkcji sądowych, urzędów kurialnych, formacji religijnej, nauczania w imieniu Kościoła, i winny być rozpatrywane jako urzędy kościelne.

Na bazie tej nauki kan. 228 dopuszcza, by świeccy zostali włączeni przez pasterzy do tych urzędów kościelnych (officia ecclesiastica) i do tych zadań (munera) – rzecz jasna nie związanych z przyjęciem święceń –  które są w stanie podjąć i wypełnić według przepisów prawa kanonicznego. Kodeks przewiduje powierzenie osobom świeckim niektórych urzędów, które mogą pociągać za sobą wykonywanie zwyczajnej lub delegowanej władzy rządzenia. Czyni to na podstawie kan. 129 § 2, który ustanawia, by świeccy w wykonywaniu władzy rządzenia lub jurysdykcji mogli współpracować z pasterzami zgodnie z przepisami prawa.

W odniesieniu do zadań nauczania dyscyplin teologicznych na uniwersytetach lub wydziałach państwowych, czy też na wyższych uczelniach kościelnych, często jest używany termin nihil obstat. Chodzi tutaj o deklarację w formie negatywnej, przy pomocy której kompetentna władza kościelna zaświadcza, że zgodnie z obowiązującym prawem nie ma żadnych zastrzeżeń w odniesieniu do ewentualnego powierzenia określonemu wykładowcy zadania nauczania. Zgodnie z prawem konkordatowym niektórych państw, ordynariusz miejsca dla osób nauczających ma także obowiązek wydania dekretu nihil obstat, celem dopuszczenia ich przez kompetentną władzę państwową do misji nauczania. W tym wypadku termin nihil obstat jest praktycznie równoznaczny z terminem missio canonica.

Komisja ds. Rewizji KPK w pracach nad nowym zastąpiła dotychczasowe, kodeksowe określenie „misja kanoniczna”, słowem mandatum – zlecenie. W tym znaczeniu chodzi o deklarację kompetentnej władzy kościelnej, że zgodnie z normami prawa kanonicznego nie ma żadnych przeciwwskazań w odniesieniu do ewentualnego powierzenia komuś określonego urzędu. Zlecenie (mandatum) jest zaświadczeniem, przy pomocy którego nie udziela się żadnego szczególnego prawa, lecz jedynie publicznie potwierdza się dwie istotne rzeczy: że osoba z mandatem pozostaje we wspólnocie z Kościołem katolickim oraz doktryna przedstawiana przez nią jest zgodna z Nauczycielskim Urzędem Kościoła. Prace komisji znalazły swoje odzwierciedlenie w Kodeksie promulgowanym przez papieża Jana Pawła II w roku 1983, gdzie w kan. 812 czytamy, iż we wszystkich wyższych instytutach nauczyciele przedmiotów teologicznych muszą mieć zlecenie (mandatum) kompetentnej władzy kościelnej. W ten sposób Kodeks zastąpił termin „misja kanoniczna”, używany wcześniej, „zleceniem”, które wydaje się bardziej odpowiednie w tym wypadku, nie traktując zlecenia udzielonego przez kompetentną władzę na równi z misją kanoniczną.

Termin „misja kanoniczna” pojawia się ponownie w Konstytucji Apostolskiej Sapientia Christiana, gdzie w art. 27 nakazuje otrzymanie tejże dla wszystkich wykładowców dyscyplin teologicznych na uniwersytetach kościelnych. W myśl art. 27,1: „(...) ci, którzy wykładają dyscypliny odnoszące się do wiary i obyczajów, winni otrzymać misję kanoniczną od Wielkiego Kanclerza lub jego delegata, po złożeniu wyznania wiary; nie nauczają bowiem oni własną powagą, ale na mocy misji otrzymanej od Kościoła”.

Wreszcie określenie „misja kanoniczna” jest używane w normach prawa kościelnego dotyczących relacji z prawem państwowym, a umożliwiającym zatrudnienie nauczyciela religii w szkołach publicznych. W tym znaczeniu missio canonica jest imiennym skierowaniem do nauczania w określonej szkole, wydanym przez kompetentną władzę kościelną. Nauczaniem religii w szkole publicznej zainteresowane są dwa podmioty: Kościół i państwo. Stąd też strona kościelna ma prawo wpływu na obsadzanie stanowiska katechety, którego obowiązkiem jest nauczanie zgodne z Urzędem Nauczycielskim Kościoła. Postawienie wymogu uzyskania misji kanonicznej ma podwójne znaczenie. Po pierwsze, daje Kościołowi możliwość decydowania o zatrudnieniu nauczycieli religii w szkołach publicznych. Po drugie, wymóg ten jest także gwarantem, że nauczyciel religii naucza prawd wiary i moralności katolickiej zgodnie z doktryną Kościoła (por. Konkordat art. 12 ust. 3). Normy prawa państwowego zaś regulują sprawy związane z zatrudnieniem, przenoszeniem i zwalnianiem nauczycieli religii oraz zakresem ich praw i obowiązków, na podstawie umowy o pracę. Konkordat, jak i rozporządzenia Ministerstwa Edukacji Narodowej, zapewniają nauczycielom religii takie same prawa, jakie mają nauczyciele innych przedmiotów w sprawach wynagrodzenia, uprawnień socjalnych itp. (por. Konkordat art. 12 ust. 4). Zatem o zatrudnieniu nauczyciela religii w szkole publicznej decyduje nie tylko wykształcenie, ale uzyskanie misji kanonicznej do określonego typu szkoły. Tego rodzaju konstrukcja systemu prawa pracy, wymagająca dodatkowych uprawnień, nie jest obca prawu polskiemu (dodatkowe uprawnienia wymagane są przez prawo pracy także przy wykonywaniu zawodu lekarza, pilota, radcy prawnego itp.).

Bezpośrednia troska o działalność katechetyczną w Kościele została powierzona biskupom diecezjalnym. Kan. 805 stanowi: „W odniesieniu do własnej diecezji ordynariusz miejsca ma prawo mianowania lub zatwierdzania nauczycieli religii oraz usuwania lub żądania usunięcia, ilekroć wymaga tego dobro religii lub obyczajów”, stąd też wydanie misji kanonicznej podlega kompetencji własnego biskupa ordynariusza. Po myśli tego kanonu przy wydawaniu misji kanonicznej do nauczania określonemu katechecie biskup ordynariusz jest autonomiczny, to znaczy Konferencja Episkopatu nie ma w tym zakresie uprawnień nadzorczych czy apelacyjnych. Biskup diecezjalny ma prawo udzielenia misji kanonicznej wszystkim, którzy nauczają na terytorium jego diecezji. Wszyscy ci, którzy w prawie są zrównani z biskupem ordynariuszem, a także wikariusze generalni i biskupi, w imieniu biskupa diecezjalnego również mogą udzielać misji kanonicznej na danym terytorium. Inni mogą to uczynić tylko na podstawie wyraźnego upoważnienia udzielonego przez własnego biskupa ordynariusza.

Misji kanonicznej biskup ordynariusz może udzielić na czas określony lub czas nieokreślony. W pierwszym wypadku misja wygasa po upływie oznaczonego czasu, w drugim wypadku jest permanentną, tzn. udzieloną na cały okres zatrudnienia katechety. Utrata misji kanonicznej, czy to wydanej na czas określony, po upływie tegoż, bądź też skutkiem cofnięcia jej przez kompetentą władzę kościelną, powoduje konieczność usunięcia nauczyciela religii z zajmowanego stanowiska. Poprzez cofnięcie misji kanonicznej nie wygasa automatycznie stosunek pracy, bowiem biskup ordynariusz nie jest pracodawcą katechety. Natomiast utrata bądź cofnięcie misji kanonicznej ma bezpośredni wpływ na utratę kwalifikacji zawodowych nauczyciela, skutkiem czego dyrekcja szkoły  podejmie działania zmierzające do wygaśnięcia stosunku pracy w przewidzianym przez prawo trybie. Cofnięcie misji kanonicznej możliwe jest w dwóch przypadkach: gdy nauczyciel religii popełnił czyn, który dyskwalifikuje go jako nauczyciela, lub gdy nie popełnił czynu nagannego z punktu widzenia dyscypliny szkolnej, ale naucza niezgodnie z doktryną Kościoła lub postępuje w sposób nie do zaakceptowania z punktu widzenia moralności chrześcijańskiej, naruszając w ten sposób dyscyplinę kościelną. W pierwszym przypadku utrata misji kanonicznej wiąże się z karą wymierzoną przez sąd, bądź komisję dyscyplinarną. W drugim przypadku cofnięcia misji dokonuje biskup diecezjalny. Nauczyciel taki traci prawo nauczania religii.

 

Dyduch J., Obowiązki i prawa wiernych świeckich w prawodawstwie soborowym, Kraków 1985; Forte B., Laico, w: G. Barbaglio, S. Dianich (red.), Nuovo Dizionario di Teologia, Cinisello Balsamo 1991, s. 690-708; Gerosa L., Prawo Kościoła, Poznań 1999; Ghirlanda G., Il diritto nella Chiesa. Mistero di comunione, Cinisello Balsamo 1990; Janiga W., Mezglewski A. (red.), Katecheza dzisiaj. Problemy prawne i teologiczne, Krosno-Sandomierz 2000; Kasprzak S., Wybrane zagadnienia z prawa kościelnego, Lublin 2000; Krukowski J., Konkordat Polski. Znaczenie i realizacja, Lublin 1999; Krukowski J., Sobański R., Komentarz do Kodeksu Prawa Kanonicznego. Normy ogólne, Poznań 2003; Lüdecke N., Missio canonica, w: LexRP t. II, k. 1344-1346; Lüdicke K., Münsterischer Kommentar zum Codex Iuris Canonici, Essen 1996, kan. 804-805; 812; Szpet J., Vademecum katechety, Poznań 2000; Tomasik P., Kiedy może zostać cofnięta misja kanoniczna nauczycielowi religii?, Kat 46(2002) nr 7-8, s. 48-49; Urrutia F.J., Mandato d’insegnare discipline teologiche, w: C. Corral Salvador, V. de Paolis, G. Ghirlanda (red.), Nuovo Dizionario di Diritto Canonico, Cinisello Balsamo 1993, s. 661-664.

 

ks. Grzegorz Kadzioch