MAŁŻEŃSTWO KANONICZNE

 

Małżeństwo kanoniczne to małżeństwo spełniające wymogi określone w kanonicznym porządku prawnym, czyli prawie Kościoła katolickiego. Pojmowane jest ono jako przymierze, poprzez które mężczyzna i kobieta tworzą wspólnotę całego życia skierowaną ze swej natury na istotne cele małżeństwa, tzn. dobro małżonków oraz dobro potomstwa (kan. 1055 § 1 KPK). Istotnymi przymiotami małżeństwa są: jedność i nierozerwalność (kan. 1056 KPK). Małżeństwo ważnie zawarte oraz dopełnione, tzn. takie, w którym małżonkowie podjęli w sposób ludzki akt małżeński przez się zdolny do zrodzenia potomstwa, charakteryzuje się absolutną nierozerwalnością. Oznacza to, iż nie może ono zostać rozwiązane przez władzę ludzką z jakiejkolwiek przyczyny, oprócz śmierci (kan. 1061 § 1, 1141 KPK).

Przyczyną sprawczą małżeństwa jest wzajemna zgoda stron, tzn. akt woli, poprzez który mężczyzna i kobieta wzajemnie się sobie oddają i przyjmują w celu zawarcia związku małżeńskiego (kan. 1057 § 1-2 KPK).

Małżeństwo ważnie zawarte pomiędzy ochrzczonymi uzyskuje godność sakramentalną (kan. 1055 § 2 KPK).

Prawodawca kościelny określił sposób zawarcia związku małżeńskiego, zwany formą kanoniczną. (kan. 1108-1123 KPK). W obowiązującym ustawodawstwie funkcjonują dwie formy zawarcia małżeństwa: 1) forma zwyczajna, polegająca na wyrażeniu konsensu wobec świadka kwalifikowanego oraz dwóch świadków zwykłych (kan. 1108-1112 KPK; 2) forma nadzwyczajna – dozwolona w przypadku wystąpienia nadzwyczajnych okoliczności, związanych z jednej strony z niemożliwością osiągnięcia świadka urzędowego lub też niemożnością udania się do niego bez poważnej niedogodności; z drugiej zaś wiążących się bądź to z niebezpieczeństwem śmierci, bądź też poza niebezpieczeństwem śmierci, gdy przewiduje się, iż taki stan będzie trwał przynajmniej przez miesiąc czasu. W takiej sytuacji zgoda małżeńska powinna zostać wyrażona przez nupturientów w obecności świadków zwykłych (kan. 1116 KPK).

W Kodeksie Prawa Kanonicznego z 1983 r. jest mowa o następujących kategoriach małżeństw: 1) małżeństwie tylko zawartym, jeśli związek pomiędzy ochrzczonymi nie został dopełniony (kan. 1061 § 1 KPK; 2) małżeństwie mniemanym, jeśli zostało ono zawarte w dobrej wierze przez przynajmniej jedną ze stron (kan. 1061 § 1 KPK; 3) małżeństwie mieszanym, gdy związek został zawarty pomiędzy stroną ochrzczoną w Kościele katolickim lub po chrzcie do niego przyjętą, która nie wystąpiła z Kościoła formalnym aktem, oraz stroną należącą do Kościoła lub wspólnoty kościelnej nie mającej pełnej łączności z Kościołem katolickim (kan. 1124 KPK).

Ustawodawcę kościelnego interesuje nie tylko ważność małżeństwa zawartego w systemie podlegającym jego jurysdykcji, lecz jest on również zainteresowany kwestią nieważności małżeństwa. Taki stan powstaje wówczas, jeśli nupturienci zawierają związek małżeński z naruszeniem przepisów warunkujących ważność zawieranego małżeństwa. Wiążą się one z występującymi w kanonicznym porządku prawnym: wadami zgody małżeńskiej (kan. 1095-1103 KPK), przeszkodami małżeńskimi (kan. 1083-1094 KPK) oraz wspomnianymi już regulacjami dotyczącymi kanonicznej formy zawarcia małżeństwa (kan. 1108-1123 KPK).

W obowiązującym systemie kanonicznego prawa małżeńskiego występuje następujący katalog wad zgody małżeńskiej: 1) niezdolność do zawarcia małżeństwa powstała w wyniku braku wystarczającego używania rozumu, poważnego braku rozeznania oceniającego co do istotnych praw i obowiązków małżeńskich wzajemnie przekazywanych i przyjmowanych oraz przyczyn natury psychicznej do podjęcia istotnych obowiązków małżeńskich (kan. 1095, n. 1-3 KPK); 2) brak wystarczającej wiedzy o małżeństwie (kan. 1096 KPK); 3) błąd co do osoby lub jej przymiotu (kan. 1097 KPK); 4) podstęp (kan. 1098 KPK); 5) błąd co do jedności, nierozerwalności lub sakramentalnej godności małżeństwa (kan. 1099 KPK); 6) symulacja zawarcia małżeństwa (kan. 1101 KPK); 7) warunek (kan. 1102 KPK), 8) przymus i bojaźń (kan. 1103 KPK).

W kodyfikacji z 1983 r. funkcjonują ponadto następujące przeszkody małżeńskie: 1) przeszkoda wieku (kan. 1083 KPK); 2) przeszkoda impotencji (kan. 1084 KPK); 3) przeszkoda węzła małżeńskiego (kan. 1085 KPK); 4) przeszkoda różności religii (kan. 1086 KPK); 5) przeszkoda święceń (kan. 1087 KPK); 6) przeszkoda wieczystego ślubu publicznego czystości w instytucie zakonnym (kan. 1088 KPK); 7) przeszkoda uprowadzenia (kan. 1089 KPK); 8) przeszkoda występku (kan. 1090 KPK); 9) przeszkoda pokrewieństwa (kan. 1091 KPK); 10) przeszkoda powinowactwa (kan. 1092 KPK); 11) przeszkoda przyzwoitości publicznej (kan. 1093 KPK); 12) przeszkoda pokrewieństwa prawnego (kan. 1094 KPK).

 

Kodeks Prawa Kanonicznego, Watykan 1983; Dzierżon G., Niezdolność do zawarcia małżeństwa jako kategoria kanoniczna, Warszawa 2002; Góralski W., Małżeństwo (kan. 1055-1165), w: Komentarz do „Kodeksu Prawa Kanonicznego” z 1983, t. III. Lublin 1986, s. 213-358; Pawluk T., Prawo kanoniczne według Kodeksu Jana Pawła II, t. III, Olsztyn 1984; Sitarz M., Słownik prawa kanonicznego, Warszawa 2004; Żurowski M., Kanoniczne prawo małżeńskie Kościoła katolickiego, Katowice 1987.

ks. Ginter Dzierżon