KIEROWNICTWO DUCHOWE

 

1. Pojęcie

 

Kierownictwo duchowe jest jednym ze środków pomagających w dążeniu do doskonałości chrześcijańskiej. Wskazują na to dokumenty Kościoła (DK 18; DFK 4nn). Już w 1899 r. papież Leon XIII, potępiając błędy tzw. „amerykanizmu”, podkreślił, że „dusze dążące do doskonałości potrzebują nauczyciela i przewodnika”. Można z tego wnioskować, że kierownictwo duchowe jest pouczeniem i prowadzeniem. Chodzi o pewną aplifikację ogólnych zasad dążenia do doskonałości w konkretnej sytuacji dla konkretnej osoby. Prowadzenie ma się dokonać przez stawianie ideału, zachętę, napomnienie i podtrzymywanie w dążeniu do jego osiągnięcia.

Kierownictwo duchowe w ogólniejszym znaczeniu realizuje się w każdym indywidualnym duszpasterstwie, natomiast w ściślejszym znaczeniu jest doradczą pomocą udzielaną osobie dążącej do doskonałości chrześcijańskiej przez osobę wyposażoną przez Kościół w odpowiednie upoważnienie.

Niektórzy autorzy rozróżniają kierownictwo zbiorowe i indywidualne. Do tego pierwszego zaliczają wszelkie nauczanie (konferencje, kazania, zbiorowe pouczenia), wprowadzenie do życia liturgicznego, przewodniczenie w ćwiczeniach duchownych. Kierownictwo duchowe we właściwym znaczeniu jest jednak indywidualne i chodzi w nim o osobiste pouczenie i prowadzenie. W praktyce Kościoła odbywa się ono w powiązaniu z sakramentem pokuty, choć może dokonywać się także poza nim. Nie ma jednak dobrego korzystania z sakramentu pokuty bez kierownictwa duchowego. Ktoś inny może być dla danej osoby spowiednikiem, a ktoś inny kierownikiem duchowym.

 

2. Kierownik duchowy

 

Kościół strzeże wolności w sprawach wewnętrznych człowieka i szanuje możliwość wyboru spowiednika oraz kierownika duchowego. Ważna jest wewnętrzna wolność w wyborze i zaufanie, jakie powinna mieć osoba w takim wyborze. Dla niektórych grup Kościół ustanawia stałych kierowników duchowych (np. ojciec duchowny w seminarium, magister nowicjatu w zakonie itp.). Kierowany, ufając Kościołowi, winien zaufać także ustanowionemu kierownikowi duchowemu.

Kierownik duchowy ustanowiony przez Kościół nie posiada tym samym żadnej władzy jurysdykcyjnej nad kierowanym, lecz pozostaje z nim w relacji „mistrz – uczeń”. Najczęściej używane określenie „ojciec duchowny” wskazuje na logiczną głębię i oparte na łasce stanu uzasadnienie kierownika duchowego. Podstawą tego stosunku będzie zawsze zaufanie wobec Kościoła i wyznaczonego kierownika duchowego. Ten jednak nie może chować się wyłącznie za autorytet Kościoła, lecz musi uczynić wszystko, co w jego mocy, by budzić zaufanie oparte o jego osobiste przymioty i postępowanie.

Często jako pierwszą cechę kierownika duchowego wymienia się posiadanie doświadczenia w życiu duchowym, czyli mądrość nadprzyrodzoną i dar rozróżniania duchów. Kierownik duchowy winien jednak zawsze pamiętać, że nie działa sam od siebie, mocą własnego autorytetu. Nie może kierować się tylko ludzką roztropnością, która jako cnota kardynalna jest dla niego nieodzowna. Potrzebne jest wykształcenie teologiczne i znajomość psychologii. Kierownik duchowy musi zawsze pamiętać, że jest jedynie na usługach Ducha Świętego, który jest jedynym Przewodnikiem i Kierownikiem dusz i w różny sposób w nich działa. Kierownik nie może narzucać swych prywatnych poglądów czy pouczeń i ukierunkowywać według swych subiektywnych zapatrywań i pragnień. Kierownik duchowy jest narzędziem złączonym z Bogiem, stąd ważne jest jego osobiste uświęcenie. Ze złączenia z Bogiem wynika również to, że jego działalność powinna być zakotwiczona w głębokim życiu modlitewnym. Postawa kierownika duchowego nie powinna być postawą przełożonego, lecz raczej zbliżona do postawy dobrego przyjaciela, otwartego na każdego kierowanego. Bardzo ważnymi przymiotami kierownika duchowego jest jego dyspozycyjność oraz dyskrecja, które są podstawą wzajemnego zaufania.

 

3. Korzystający z kierownictwa duchowego

 

W literaturze teologii duchowości podkreśla się często potrzebę kierownictwa duchowego na drodze do doskonałości. Pismo Święte nie przekazuje wprost uzasadnienia konieczności kierownictwa duchowego, lecz przytacza jego przykłady. Natomiast jasnym jest, że Bóg przemawia do człowieka przez człowieka. Papież Leon XIII w dokumencie Testem benevolentiae podkreśla, że Bóg chce zbawić ludzi przez ludzi, stąd można również wnosić, że kierownictwo duchowe jest jednym z ważnych środków na drodze ku doskonałości. Również dekrety Soboru Watykańskiego II zalecają korzystanie z kierownictwa. Jest ono wskazane, a nawet konieczne, na początku życia duchowego, w wyborze stanu, przy podejmowaniu ważnych decyzji życiowych oraz w czasie pokus, w udręczeniu przez skrupuły i na rzadko uczęszczanej drodze życia mistycznego. Problem korzystania z kierownictwa duchowego musi być stawiany i rozwiązywany na płaszczyźnie wiary. Więcej trzeba nastawienia religijnego niż naturalistycznego czy psychologicznego. Kierowany musi pamiętać, że spotyka się za pośrednictwem kierownika duchowego z Bogiem, który chce wskazać drogę. Dzięki nastawieniu wiary ustąpi utrudniający w tej sytuacji wzgląd ludzki oraz wzajemna nieufność. W rozmowie duchowej w atmosferze wiary wysunie się na pierwszy plan wspólne szukanie prawdy i woli Bożej. Łączy się z tym konieczność modlitwy o łaskę dobrego korzystania z kierownictwa duchowego, a także za kierownika duchowego. Podstawową sprawą jest jednak wzajemne zaufanie. Kierowany powinien, opierając się na własnych przesłankach religijnych i roztropności, przełamać nieuzasadnioną nieufność, zwłaszcza wynikającą z uprzedzeń emocjonalnych. W tym również powinien wspomagać go kierownik duchowy, dbając, by był osobą godną zaufania.

 

4. Przedmiot kierownictwa duchowego

 

Kierownik duchowy ma być nauczycielem i przewodnikiem. Pouczenie przez niego udzielone jest równocześnie prowadzeniem, gdyż nie polega ono na wygłaszaniu wielkich teorii, lecz jest aplikacją nauki Bożej do konkretnej sytuacji życiowej kierowanego, na odkrywaniu motywów wyboru dobra i odrzucenia zła. Kierownik duchowy ma ukazać ideał, który winien kształtować osobowość kierowanego. Ideał uchwycony i umiłowany wytycza kierunek działania i dążenia. Czasami trzeba naprostować dotychczasowe dążenia i poglądy na różne wartości życiowe. Kierownik duchowy winien pomóc kierowanemu w poznaniu siebie, swojego naturalnego usposobienia, zalet i wad, oraz wskazać, jak w tym względzie pracować nad sobą. Ważnym przedmiotem w kierownictwie duchowym jest sprawa modlitwy oraz innych środków uświęcenia. W kierownictwie duchowym trzeba zwrócić uwagę na wykonywanie obowiązków stanu, podając religijną motywację ich spełniania.

Tak jak rozmowa duchowa powinna być poprzedzona modlitwą, tak samo po niej należy o niej pamiętać. Wynika to z faktu, że właściwym kierownikiem duchowym jest sam Bóg, który chce kształtować człowieka przez człowieka.

 

Barry W.A., Connolly W.J., Kierownictwo duchowe w praktyce, Kraków 1992; Chmielewski M., Teologiczne aspekty kierownictwa duchowego, AK 85(1995), s. 50-66; Gogola J.W., Kierownictwo duchowe, Kraków 1999; J. Misiurek, J.M. Popławski, Kierownictwo duchowe w służbie nowej ewangelizacji, Lublin 2000; Mojek S., Kierownictwo duchowe komunikacją wiary, w: W. Słomka (red.), Wiara w postawie ludzkiej, Lublin 1991, s. 287-292; tenże, Kierownictwo duchowe, w: W. Słomka, M. Chmielewski, A.J. Nowak, J. Misiurek (red.), Teologia duchowości katolickiej, Lublin 1993, s. 332-351; Rostworowski P., Kierownictwo duchowe, bmw 1963 (mps); Słomkowski A., Kierownictwo duchowe, bmw 1972 (mps); Weron E., Kierownictwo duchowe, Poznań 1983.

ks. Zygmunt Nabzdyk