KATECHEZA WCZESNOCHRZEŚCIJAŃSKA

 

Od czasów apostolskich do VIII w. katecheza to jeden z podstawowych sposobów rozpowszechniania Dobrej Nowiny Jezusa Chrystusa i jednocześnie forma działalności ówczesnego Kościoła. Posługę głoszenia Ewangelii określano różnymi terminami (ewangelizować, głosić, przepowiadać, obwieszczać, nauczać). Natomiast słowo „katechizować”, występujące już w Nowym Testamencie, odnoszono do ustnego pouczenia w wierze tych, którzy pragnęli wstąpić do wspólnoty kościelnej poprzez przygotowanie się do przyjęcia chrztu (kathcei/n: ustnie pouczać, informować). Kandydatów do tego sakramentu nazwano „katechumenami” (kathcou’menoj: po raz pierwszy pojawia się w Homilii z II wieku 17,1, czyli tzw. Drugim Liście św. Klemensa, a  w formie łacińskiej u Tertuliana: Preskrypcja przeciw heretykom 41, O wieńcu 2). Nauczanie, jako rozbudowany przekaz zasad doktryny chrześcijańskiej połączony z formacją postaw moralnych, to „katecheza” (kath’chsij – po raz pierwszy tego pojęcia, a także pozostałych, kilkakrotnie użył Klemens Aleksandryjski [zm. 216], na Zachodzie Hipolit Rzymski [zm. 235]).

Katecheza patrystyczna przyjęła postać zorganizowaną zwaną katechumenatem, stając się formacją o charakterze stałym i zinstytucjonalizowanym. W dziejach katechumenatu można dostrzec cztery okresy:

1) W I i II w. przygotowanie przyszłych neofitów ma postać raczej spontaniczną, organizowane początkowo przez charyzmatyków i wędrownych nauczycieli (Didache), dopiero potem pojawiają się wyznaczeni do tego nauczyciele. Pod koniec II w. katechumenami zajmowali się już tylko biskupi, prezbiterzy i diakoni. Wobec kandydatów stawiano konkretne wymagania (Justyn, Tertulian, Klemens Aleksandryjski), rozłożone w dwóch etapach: w tzw. przygotowaniu „dalszym” (pouczenie, nawrócenie, praktykowanie życia chrześcijańskiego) traktowanym jako czas próby, oraz w przygotowaniu „bliższym” (post, modlitwa i pokuta, poznawanie liturgii). Okres próby był podyktowany kilkoma względami: wpływ religii misteryjnych, groźba prześladowań, odstępstwa od wiary, działalność sekt, napływ kandydatów do chrztu;

2) W III w. katechumenat staje się instytucją o ustalonej strukturze i określonych przepisach (Hipolit Rzymski, Tradycja apostolska), obejmuje trzy etapy: najpierw badanie czystości intencji i zdolności przyjmowania słowa Bożego, sprawdzenie sytuacji rodzinnej i zawodowej, dopuszczenie do przygotowania „dalszego”; następnie 3-letnie systematyczne nauczanie przedchrzcielne, uczestnictwo w liturgii słowa, uczenie się zasad życia chrześcijańskiego, co kończyło się badaniem kandydata i dopuszczeniem do przygotowania „bliższego”, które miało miejsce w Wielkim Poście i obejmowało słuchanie Ewangelii, udział w modlitwach i naukach ascetycznych, po czym w Niedzielę Wielkanocną następowała uroczysta celebracja chrztu. Był to tzw. „złoty okres” w dziejach katechumenatu z racji na intensywność w przygotowaniu kandydatów;

3) Od IV do V w. struktura katechumenatu w zasadzie nie uległa zmianie. Przede wszystkim ze względu na masowy napływ kandydatów do chrześcijaństwa po 313 r. obserwuje się osłabienie formacji katechumenalnej. Ponadto u wielu z nich stwierdza się pozorne nawrócenia lub też celowe odkładanie chrztu ze względu na istniejącą wówczas praktykę pokuty jednorazowej. Należało zatem więcej czasu poświęcić ewangelizacji, aniżeli solidnemu przygotowaniu „dalszemu”, w czasie którego praktycznie zaprzestano głoszenia specjalnych nauk, ograniczając formację katechumenów jedynie do udziału w liturgii słowa. Cały proces przygotowawczy do chrztu został przeniesiony na etap przygotowania „bliższego” w Wielkim Poście. Przez 40 dni katechumeni brali udział w codziennej, trwającej do 3 godzin, katechezie, a także uczestniczyli w określonych obrzędach, słuchając słów Ewangelii i homilii. Pod koniec tego okresu przekazywano im modlitwę Ojcze nasz i Symbol wiary w celu pamięciowego opanowania. W Wigilię Paschalną katechumeni przyjmowali chrzest, a przez cały następny tydzień wraz z wiernymi uczestniczyli w Eucharystii oraz w specjalnych naukach, zwanych katechezami mistagogicznymi;

4) Od VI do VIII w. instytucja katechumenatu stopniowo zanikała. Powodem tego była ówczesna sytuacja społeczno-polityczna oraz coraz bardziej powszechna praktyka chrztu małych dzieci. Zachowano dotychczasowe formy obrzędowe i teksty modlitw, natomiast katechezy wygłaszano do ochrzczonych w celu pogłębienia życia chrześcijańskiego.

Treść wygłaszanych katechez była bardzo zróżnicowana, koncentrująca się wokół trzech kręgów tematycznych: doktrynalnego, moralnego i rytualnego. Konkretne zagadnienia były szczegółowo opracowywane w poszczególnych katechezach. Układ i kolejność podejmowanych tematów wygłaszanych do katechumenów jest znana dzięki zachowanym zbiorom katechez, których autorami są: Cyryl Jerozolimski, Katechezy I-XXIV; Jan Chryzostom, Katechezy chrzcielne I-XII; Teodor z Mopsuestii, Homilie katechetyczne I-XVI; Augustyn, O wierze i uczynkach, Początkowe nauczanie religii.

Wskazane wyżej zagadnienia stały się ponadto u ojców Kościoła przedmiotem refleksji, pojętej jako katecheza w szerokim sensie, w ich licznych wypowiedziach, a nawet osobnych dziełach. Problematyka doktrynalna skupiała się przede wszystkim na wskazywaniu norm ortodoksyjnych. Pomocą i podstawą wykładu już od pierwszych pokoleń poapostolskich był symbol chrzcielny, rozbudowany później w symbol wiary. Początkowo stanowił bazę nauczania dla misjonarzy, jednocześnie stając się regułą wiary dla członków wspólnoty kościelnej. Miał charakter normatywny, gdyż zawierał prawdy zbawcze zawarte w Piśmie Świętym. Symbol wiary stanowił także znak rozpoznawczy dla wyznawców Chrystusa, chroniąc ich przed licznymi w Kościele pierwotnym herezjami. Merytoryczne doskonalenie Symbolu wiary prowadziło chrześcijan do odkrywania własnej tożsamości. Jego znaczenie w życiu Kościoła i każdego wierzącego epoki patrystycznej potwierdzają liczne pouczenia katechetyczne (Ireneusz z Lyonu, Adversus haereses I 10; Tertulian, Preskrypcja przeciw heretykom 13; Klemens Aleksandryjski, Kobierce VII 107, 5; Orygenes, O zasadach I 1-10; Cyryl Jerozolimski, Katechezy VI-XVIII; Teodor z Mopsuestii, Homilie katechetyczne I-X; Augustyn, Kazanie do katechumenów o wyznaniu wiary) i komentarze (Ambroży, Wyjaśnienie Symbolu; Rufin z Akwilei, Komentarz do Składu Apostolskiego; Hilary z Poitiers, O synodach; Augustyn, O wierze i symbolu; Quodvultdeus, Kazania o symbolu I-XIII).

Symbol wiary był podstawą i warunkiem przyjęcia sakramentów wtajemniczenia. Tych dwóch rzeczywistości nie da się rozdzielić: do zbawienia bowiem konieczne jest wyznanie wiary i chrzest. Stąd też, poza wskazaniem na regułę wiary, w przekazach patrystycznych pojawia się wiele pouczeń dotyczących sakramentów, zwłaszcza chrztu, Eucharystii i pokuty, w formie pojedynczych uwag (np. Didache, Listy Ignacego Antiocheńskiego, Pasterz Hermasa, Pedagog Klemensa Aleksandryjskiego oraz liczne komentarze biblijne i homilie innych ojców Kościoła) lub całych dzieł (Tertulian, O chrzcie, O pokucie; Ambroży, Misteria, Sakramenty, O pokucie; Augustyn, O chrzcie; Maksym Wyznawca, Mystagogia; Ildefons z Toledo, O poznaniu chrztu).

Pouczeniom w zakresie doktryny i sakramentów nieustannie towarzyszyła troska Ojców Kościoła o moralny stan członków Kościoła. Następstwem przyjęcia wiary jest nawrócenie, czyli podjęcie nowego życia i poddanie się wymogom ewangelijnym. Tematyka moralno-ascetyczna jest bardzo szeroko podejmowana przez wielu pisarzy pierwotnego chrześcijaństwa. Najczęściej omawiano zagadnienia odnoszące się do cnót i wad, problemów codziennego życia w kontekście ówczesnej sytuacji społeczno-politycznej, monastycyzmu, dziewictwa (Tertulian, Cyprian, Jan Chryzostom, Efrem Syryjski, Bazyli Wielki, Grzegorz z Nyssy, Ambroży, Cezary z Arles, Grzegorz Wielki, Augustyn, Maksym Wyznawca).

Niezwykle ważnym elementem wychowania chrześcijańskiego, a więc szeroko pojętego nauczania katechetycznego, była modlitwa. Jej znaczeniu w życiu każdego członka wspólnoty kościelnej oraz umiejętności modlenia się poświęcono w piśmiennictwie patrystycznym wiele miejsca. W szczególności zajmowano się komentowaniem Modlitwy Pańskiej, która obok Symbolu wiary, była wręczana katechumenom (Tertulian, O modlitwie; Cyprian, O modlitwie Pańskiej; Orygenes, O modlitwie; Grzegorz z Nyssy, Homilie o Modlitwie Pańskiej I-V; Maksym Wyznawca, Wykład Modlitwy Pańskiej).

Nauczanie katechetyczne Kościoła pierwotnego opierało się na tekstach Pisma św. Autorzy wczesnochrześcijańscy bardzo często w swoich dziełach zamieszczali wypowiedzi biblijne jako podstawę dla swych refleksji doktrynalnych i moralno-ascetycznych. W pierwszych pokoleniach poapostolskich korzystano z tekstów Starego Testamentu, od II w. również z Nowego Testamentu. Praktyka sięgania do Biblii przerodziła się w stałe studium egzegetyczne w postaci szkół teologicznych, które stały się naturalną kontynuacją wcześniej działających instytucji katechetycznych (Aleksandria, Antiochia, Edessa). Toteż w epoce patrystycznej obserwuje się swoistą symbiozę między egzegezą a katechezą.

W Kościele pierwotnym niejednokrotnie podejmowano próby systematycznego ujęcia nauki objawionej. Tego typu syntezy normowały prawdy wiary zawarte w Biblii i Tradycji, będąc jednocześnie dokumentem chroniącym światopogląd chrześcijański przed atakami błędnowierców. Posługując się terminologią współczesnej katechetyki, dzieła te zostały nazwane pierwszymi katechizmami Kościoła katolickiego. Ich twórcami byli: Ireneusz z Lyonu, Wykład nauki apostolskiej, Orygenes, O zasadach, Grzegorz z Nyssy, Wielka katecheza, Augustyn, Podręcznik dla Wawrzyńca, czyli o wierze, nadziei i miłości, Jan Damasceński, Wykład wiary prawdziwej, Fulgencjusz z Ruspe, O wierze do Piotra.

 

Cavalotto G., Catecumenato antico. Diventare cristiani secondo i padri, Bologna 1996; Cocchini F., Catechesi, w: A. Di Berardino (red.), Dizionario patristico e di antichità cristiane, t. I, Casale Monferrato 1983, k. 622-627; Daniélou J., Du Charlat R., La catechesi nei primi secoli, Torino 1982; Dujarier M., Krótka historia katechumenatu, Poznań 1990; Felici S. (red.), Esegesi e catechesi nei Padri (secc. II-IV), Roma 1993; Firosz A.K., Koncepcja katechezy w pismach św. Augustyna, Lublin 1999; Jędrzejewska M., Droga inicjacji chrześcijańskiej w Kościele starożytnym na podstawie katechez Cyryla Jerozolimskiego, VoxP 22(2002) nr 42-43, s. 403-409; Knapiński R. (red.), Symbol Apostolski w nauczaniu i sztuce Kościoła do Soboru Trydenskiego, Lublin 1997, s. 13-235; Läpple A., Kleine Geschichte des Katechese, München 1981; Matyszewski A., Droga inicjacji chrześcijańskiej według „Itinerarium Egeriae”, CT 72(2002) nr 3, s. 135-154; Mokrzycki B., Droga chrześcijańskiego wtajemniczenia, Warszawa 1983; tenże, Katechumenat wczesnochrześcijański, ComP 3(1983) nr 1, s. 9-27; Murawski R., Rusiecki M., Katecheza pierwotna, EK 8, k. 1028-1031; Murawski R., Wczesnochrześcijańska katecheza (Do Edyktu Mediolańskiego – 313 r.), Płock 1999; tenże, Historia katechezy, w: J. Stala (red.), Historia katechezy i katechetyka fundamentalna, Tarnów 2003, s. 23-65; Stanula E., Katechumenat (Starożytność – Aspekt katechetyczny), EK 8, k. 1056-1057; cały numer: VoxP 10(1990) nr 18, s. 55-222.

ks. Norbert Widok