KATECHEZA SZKOLNA

 

1. Katecheza Kościoła w dobie przemian społecznych

 

Rok 1989 zapisze się w pamięci historycznej jako rok przełomu i przemian, jakich po dzień dzisiejszy przychodzi nam doświadczać. Demokracja w systemie politycznym, wolność w wymiarze życia społecznego to zasadnicze elementy tych przemian. Dla Kościoła jedną z konsekwencji tego przełomu stał się powrót nauki religii do szkół w roku 1990. Nastąpił on w sytuacji pewnego pośpiechu i powszechnego zaskoczenia nagłą decyzją, która podjęta została w wyniku porozumienia przedstawicieli władzy politycznej i kościelnej w ramach prac komisji rządowo-kościelnej. Na kształt katechezy – nauczania religii (w Polsce pojęcia stosowane są zamiennie) po powrocie do szkoły niemały wpływ miały zarówno przedwojenne doświadczenie nauczania religii w szkołach (np. praktyka trzydniowych rekolekcji, która dzisiaj z trudem realizowana jest w szkole) jak i powojenne doświadczenie nauczania religii przy parafii (np. przestarzały, bo dwudziestoletni [w 1990 r.] program nauczania religii).

Sytuacja religijna w Polsce pod względem statystycznym była korzystna dla powrotu nauczania religii do szkół. W 1990 r. wiarę w Boga zdeklarowało 88% respondentów, ale tylko 50% stwierdziło, że wierzy w życie pozagrobowe, 47% – w istnienie piekła, 41% – w cuda, 37% – w zmartwychwstanie ciała, 35% – w diabła. Gdyby więc przy rozstrzyganiu o czyimś katolicyzmie zastosować bardziej rygorystyczne kryteria definicyjne niż samookreślenie danej osoby lub jej chrzest, to mogłoby się okazać, że w społeczeństwie polskim katolicy wcale nie stanowią większości. Sekularyzacja społeczeństwa w Polsce wydaje się postępować wolniej niż zapowiadano i się spodziewano, a także wolniej niż w innych krajach.

 

2. Powrót katechezy do szkoły

 

Katecheza, rozumiana jako pouczenie w wierze, przekaz prawd i treści wiary, staje się w szkole systematycznym procesem realizowanym w ramach poszczególnych jednostek dydaktycznych.

Powrót nauczania religii do szkoły uczynił z niej na nowo środowisko katechezy kościelnej. Katecheza w polskiej szkole ma charakter wyznaniowy. Wspólnoty kościelne, które na mocy porozumienia z władzami państwowymi (katolicka, protestancka i prawosławna) mają prawo organizować naukę religii w szkole, zachowują daleko idącą autonomię. Mają prawo do określania zakresu treściowego, planów nauczania, określania wymagań wobec nauczycieli religii, ich zatrudniania i zwalniania, np. niezbędną podstawą do zatrudnienia nauczyciela religii w szkole jest skierowanie udzielone przez kompetentnego przełożonego – w Kościele katolickim przez biskupa diecezjalnego. Udział w organizowanych przez wspólnotę kościelną lekcjach religii biorą dzieci i młodzież uczęszczająca do szkoły na wszystkich poziomach edukacyjnych. Do 18. roku życia wolę udziału w nauce religii w krótkiej, deklaratywnej formie, wyrażają w imieniu dziecka jego rodzice lub opiekunowie. Pełnoletni uczestnicy zgłaszają swój udział samodzielnie.

Komisja Wychowania Katolickiego Konferencji Episkopatu Polski zatwierdziła 20.06.2001 r. Podstawę programową katechezy. Po trzydziestu latach obowiązywania dawnych programów, które kształtowały oblicze katechezy parafialnej w Polsce, dokonano zmiany dostosowującej nauczanie religii do funkcjonowania w środowisku szkolnym.

20.09.2001 r. Komisja Wychowania Katolickiego opublikowała Program nauczania religii, który był jednocześnie pierwszym programem opartym o nową Podstawę programową. Dokument ten posługuje się terminologią odpowiadającą standardom szkolnym, uwzględnia wytyczne i dotychczasowe doświadczenia i tradycję katechetyczną Kościoła katolickiego w Polsce. Struktura dokumentu odpowiada aktualnej strukturze systemu edukacyjnego. Zgodnie z zakończoną aktualnie reformą systemu szkolnego, proces edukacyjny został podzielony na cztery etapy. Myślą przewodnią jest hasło: „Życiem odpowiadamy na Boże wezwanie”. Idee przewodnie towarzyszą także poszczególnym etapom edukacyjnym: „Jesteśmy dziećmi Bożymi” dla I etapu edukacyjnego – klasy I-III szkoły podstawowej; „Wezwani przez Boga” dla II etapu edukacyjnego – klasy IV-VI szkoły podstawowej; „Wierzyć Chrystusowi” dla III etapu edukacyjnego – klasy I-III gimnazjum oraz dla IV ponadgimnazjalnego etapu edukacyjnego dwie wersje: „Świadek Chrystusa”– klasy I-III liceum i „Z Chrystusem” – klasy I-II szkoły zawodowej.

Konferencja Episkopatu Polski przyjęła 20.06.2001 r. także pierwsze w historii Dyrektorium katechetyczne Kościoła katolickiego w Polsce, którego zadaniem jest adaptacja do warunków polskich wydanego przez Stolicę Apostolską 15.08.1997 r. Dyrektorium ogólnego o katechizacji. Pierwsza część dokumentu, „Katecheza w posłudze duszpasterskiej Kościoła”, zawiera pięć rozdziałów traktujących o naturze, funkcjach i istotnych elementach katechezy, nauczaniu religii w szkole i duszpasterstwie katechetycznym w parafii. Druga część, „Pracownicy posługi katechetycznej”, składa się również z pięciu rozdziałów. Porusza problematykę odpowiedzialnych za katechezę, posługi katechetycznej w diecezji i w parafii, organizacji katechezy w Polsce oraz formacji katechetów.

Wspomniane wyżej dokumenty stanowią nie tylko podstawę nowej rzeczywistości nauczania religii w Polsce, ale jednocześnie także zamykają ostatecznie etap katechezy parafialnej obecnej w życiu Kościoła przez trzydzieści lat (1960-1990).

Wraz z powrotem nauczania religii do szkoły stała się ona praktycznie jedynym środowiskiem katechetycznym Kościoła w Polsce. Katecheza została wyprowadzona z parafii, niejednokrotnie w sensie dosłownym, i to stało się największym mankamentem zaistniałej sytuacji.

Katecheza szkolna może spełnić jedynie dwie zasadnicze funkcje, a mianowicie nauczania i wychowania. Nauczanie religii w szkole pozbawione jest elementu przeżywania wiary, które dostępne było o wiele bardziej we wspólnocie – w ramach katechezy parafialnej. Mistagogia chrześcijańska rozumiana integralnie z natury rzeczy nie może dokonać się w szkole. Miejscem przeżywania wiary jest wspólnota wierzących, która gromadzi się na sprawowaniu misterium Chrystusa. Kościół w Polsce nie dopracował się powszechnej świadomości potrzeby parafialnej i wspólnotowej katechezy. Nauczanie religii w szkole paradoksalnie osłabiło kontakt dzieci i młodzieży ze wspólnotą parafialną. Oprócz wielu pozytywnych możliwości, jakie stwarza katecheza szkolna, ten stan rzeczy stanowi niewątpliwie jej negatywny i niewątpliwie niezamierzony skutek.

Katecheza powinna troszczyć się nie tylko o umocnienie wiary i jej nauczanie, ale z pomocą łaski także o jej stałe rozbudzanie (por. Ct 18-19). Czy szkoła jest środowiskiem katechezy w sytuacji naszego kraju, czy nie? Paradoksalnie należy odpowiedzieć, że tak, bo innego nie ma. Powrót nauczania religii do szkoły jest szansą na podniesienie jego roli i znaczenia w oczach szerokich kręgów społecznych, ukazania jej funkcji w pluralistycznym społeczeństwie, gdzie uczy tolerancji i daje fundament wartości w życiu. Niemniej mamy także do czynienia ze zjawiskiem negatywnym – wyprowadzeniem nauczania katechetycznego ze wspólnoty parafialnej, co należy ocenić jako zjawisko niesprzyjające realizacji katechetycznych zadań Kościoła. Szkoła jest środowiskiem katechezy, bo często jako jedyne musi nią być. Ale czy jest najlepszym środowiskiem – pozostaje pytaniem, które musi niepokoić nas wszystkich.

 

Alberich E., Katecheza dzisiaj. Podręcznik katechetyki fundamentalnej, Warszawa 2003; Chałupniak R., „Katecheza” czy „nauczanie religii”? W obronie szkolnej katechezy, Kat 44(2000) nr 5, s. 7-12; Majewski M. (red.), Katecheza w szkole, Lublin 1992; Tomasik P., Religia w dialogu z edukacją. Studium na temat korelacji nauczania religii katolickiej z polską edukacją szkolną, Warszawa 2004.

ks. Krzysztof Matysek