KATECHEZA NA ŚLĄSKU OPOLSKIM

 

Ważnym zadaniem, któremu Kościół na Śląsku Opolskim w 1945 r. musiał sprostać, było niewątpliwie nauczanie katechetyczne, przede wszystkim w formie szkolnej nauki religii. Poprzez wcielenie utworzonych na Ziemiach Odzyskanych administracji kościelnych w struktury polskiej organizacji kościelnej katecheza na Śląsku Opolskim podporządkowana została w całej rozciągłości polskiej tradycji katechetycznej. Zauważyć jednak należy, iż do 1918 r. katecheza w Polsce była regionalnie silnie zróżnicowana. Stan ten podyktowany był sytuacją społeczno-polityczną zaistniałą w czasie rozbiorów Polski. Zarówno zewnętrzne warunki katechezy, jak i postawę jej adresatów w poszczególnych rejonach kształtowały tradycje trzech państw: Austrii, Prus i Rosji, dlatego niełatwo dać jednoznaczną odpowiedź na pytanie: Co w katechetyce do 1918 r. jest polskiego, a co innego pochodzenia? Niewątpliwie jednak da się wskazać na kilka elementów nauczania katechetycznego tego okresu, które uznać można za typowo polskie. Do zaangażowanych działaczy katechetycznych, dbających w tym czasie o polskie elementy na terenie dzisiejszego Śląska Opolskiego, należą m.in.: M. Pelka (1757-1828), profesor filozofii, tłumacz katechizmu żagańskiego i autor wielu pism pedagogicznych dla polskiej szkoły na Górnym Śląsku, J.B. Bogedain (1811-1860), E. Braun (1836-1891), K. Damroth (1841-1891) oraz A. Strzybny (1876-1921). Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości program i metody nauczania, podręczniki i pomoce katechetyczne, jak również system kształcenia kadry katechetycznej zdominowała wyraźnie mentalność polskiego dziecka. Do specyficznych cech działalności katechetycznej w tym czasie zaliczyć trzeba bez wątpienia jej duszpasterski i wychowawczy charakter.

Zniszczenia wojenne, powojenna sytuacja, mocno zakorzeniony w polskim społeczeństwie katolicyzm, jak i niewielkie zainteresowanie wśród społeczeństwa lewicą nakazywały władzom powojennej Polski rezygnację z otwartych ataków wobec Kościoła. W tych warunkach szkolne nauczanie religii w początkowej fazie organizowania struktur administracji państwowej pozostało nienaruszone.

Względy religijno-kościelne oraz polityczno-państwowe podyktowały nowym władzom kościelnym Śląska Opolskiego potraktować nauczanie katechetyczne w kategoriach uprzywilejowanego, jeśli nie absolutnego, priorytetu. Jedno z pierwszych zadań nowego hierarchy kościelnego w Opolu, administratora ks. B. Kominka (1903-1974), było utworzenie 15.09.1945 r. Referatu Szkolnego. Do jego kierowania powołany został kapłan diecezji lwowskiej – ks. M. Banach (1897-1977), pełniący jednocześnie funkcję wizytatora diecezjalnego. Ze względu na ogrom zadań wkrótce do pomocy oddelegowany mu został wizytator – ks. W. Rudner (1905-1984). W porównaniu z referatami przedwojennych diecezji polskich, które sięgać mogły do wypracowanych tradycji, doświadczeń i pomocy katechetycznych jak i bazować na doświadczonej kadrze katechetycznej, zdecydowanie trudniej sprostać było zadaniom stojącym przed tworzącym dopiero własne tradycje Referatem Szkolnym w Opolu. Szczególnie trudnym i jednocześnie delikatnym problemem na terenie Administracji Kościelnej Śląska Opolskiego była kadra nauczycielska. Wielu księży repatriantów odesłanych zostało do pracy duszpasterskiej pośród przesiedlonej ludności polskiej, a spośród pozostałych autochtonów tylko nieliczni posługiwali się znajomością pisanego języka polskiego. Dodatkowym problemem okazała się zarządzona przez władze państwowe repolonizacja, w wyniku której wielu nauczycieli niemieckojęzycznych pozbawionych zostało misji kanonicznej. W wyniku braku wykwalifikowanej polskiej kadry katechetycznej miejsca katechetów przez wiele miesięcy pozostawały nie obsadzone. Z tego powodu szczególnym staraniem Referatu Szkolnego w Opolu stało się pozyskanie i wykształcenie kadry katechetycznej spośród osób zakonnych i świeckich. W tym celu wydanych zostało przez Referat szereg opracowań i wskazań katechetycznych. O dalsze kształcenie i doskonalenie katechetów świeckich i zakonnych zadbać musieli w organizowanych przez siebie wykładach i seminariach metodycznych obaj referenci szkolni. Przy Referacie powstała również biblioteka literatury fachowej. Księża prefekci zrzeszali się przy zakładanych w większych ośrodkach miejskich Kołach Prefektów. Doskonaleniu kwalifikacji księży prefektów służyły organizowane przez Referat Szkolny kursy teologiczno-katechetyczne.

Przełom w tworzeniu własnych opolskich tradycji katechetyczno-duszpasterskich po wojnie stanowiło powołanie do życia w marcu 1949 r. Wyższego Seminarium Duchownego w Opolu–Nysie. Tradycje te kształtowane były odtąd przez zwyczaje kulturalno-religijne zarówno rodzimej ludności śląskiej, jak i przybyłych na Ziemie Odzyskane przesiedleńców. Tak wypracowane tradycje okazały się bardzo pomocne, kiedy na skutek antykościelnej i antyreligijnej polityki komunistycznej władzy już w krótkim czasie (na Śląsku Opolskim de facto od sierpnia 1949 r.), nauczanie religii odbywać się musiało w formie systematycznej katechezy parafialnej.

Wykładowcami pedagogiki i katechetyki byli: do 1951 r. – ks. J. Dajczak (1894-1966), do 1958 r. pierwszy rektor seminarium – ks. J. Tomaszewski (1906-1958), a po jego śmierci wizytator szkolny – ks. A. Adamiuk (1913-2000).

Pomimo zdecydowanego sprzeciwu Kościoła wobec planowanej przez władze ateistycznej rzeczywistości Polski, proces antykościelnej polityki postępował niepohamowanie dalej. Jego negatywne następstwa zdecydowały o miejscu i losie nauczania katechetycznego przez następnych 40 lat. Od 1950 r. miejscem systematycznego nauczania religii stała się parafia. Proboszczowie parafii Administracji Śląska Opolskiego zobowiązani zostali do zorganizowania systematycznej katechezy w parafiach zarządzeniem Wikariusza Generalnego ks. P. Latuska (1904-1973) z dnia 7.07.1949 r.

W obliczu wyzwań agresywnej antykościelnej i antyreligijnej polityki państwa, funkcje nauczania religijnego przejęły dodatkowo inne „formy” działalności duszpasterskiej, zakorzenione także w tradycji kościelnej na Śląsku Opolskim. Do najważniejszych zaliczyć tu trzeba organizowane w parafiach rekolekcje, prace Kongregacji Mariańskiej, jak również systematycznie prowadzoną pracę z ministrantami. Odpowiedzialnym za organizację i przebieg pracy w tych grupach był przede wszystkim referent Wydziału Duszpasterskiego ks. L. Orzeł (1912-1977).

U podstaw katechezy parafialnej leżała koncepcja katechezy integracyjnej, przewidująca trzy stopnie nauczania: katechezę podstawową, katechezę zasadniczą i katechezę uzupełniającą. Istotną formą nauczania katechetycznego na Śląsku stała się katecheza rodzinna oraz prowadzona w latach 1951-1956 we wszystkich diecezjach Polski katecheza synchronizowana.

Wydarzenia z października 1956 r. wymusiły na nowej komunistycznej władzy rewizję represywnego nastawienia wobec nauczania religijnego. W jej wyniku naukę religii wprowadzono ponownie do szkół, ale przyznano jej tylko status przedmiotu nadobowiązkowego. Jego zorganizowanie stanęło na pierwszym miejscu listy wielu zadań pierwszego biskupa opolskiego F. Jopa (1897-1976), który 16.12.1956 r. wprowadzony został na urząd biskupi w Opolu. Referentem Wydziału Nauki Katolickiej, został doświadczony, wieloletni katecheta i wizytator religii, późniejszy biskup pomocniczy w Opolu A. Adamiuk. Jednocześnie dojrzewała myśl własnej opolskiej tradycji katechetyczno-wydawniczej. Jej protagonistą był ks. A. Adamiuk. Wspólnie z grupą opolskich kapłanów wypracował on pierwszy „opolski” Mały Katechizm, cieszący się w całej Polsce, a nawet poza jej granicami, wielką popularnością. Katechizm ten, z niewielkimi zmianami, stał się na wiele lat wiodącym podręcznikiem do katechezy, w niektórych szkołach aż po dzień dzisiejszy. Pod kierownictwem ks. A. Adamiuka w niedługim czasie opracowana została również Historia biblijna Starego i Nowego Testamentu, wydana w 1961 r. przez opolskie Wydawnictwo Św. Krzyża.

Już wkrótce jednak po przejęciu rządów przez nowe władze państwowe stało się jasne, iż sugerowana przez rząd odwilż polityczna obliczona była wyłącznie na akceptację nowego kierownictwa państwa przez polskie społeczeństwo. Rok 1961 rozwiał wszelkie nadzieje na poprawę i normalizację stosunków pomiędzy Państwem a Kościołem i bramy szkół zostaną dla nauki religii ponownie zamknięte, tym razem na następnych 29 lat.

Nowe wyzwania dla społeczeństwa i Kościoła przyniósł czas „Solidarności” i stanu wojennego. W diecezji opolskiej przed trudnymi zadaniami tego okresu stanął zamianowany 25.06.1977 r. drugi biskup opolski – A. Nossol. Do najważniejszych zadań Kościoła w tym czasie należało utrzymanie wolnego od wpływów komunistycznej władzy nauczania katechetycznego w parafii, któremu w obliczu zdecydowanego budowania przez komunistyczny rząd laickiego państwa niełatwo było sprostać. Troska o systematyczne nauczanie religii w strukturach parafii spoczywała odtąd przede wszystkim na ich duszpasterzach. Wizytatorami katechezy byli księża dziekani. Według wskazań opolskiego Referatu Katechetycznego, byli oni zobowiązani dwa razy w roku do wizytowania katechetów w swoich dekanatach bez zapowiedzi. Ośrodkami kształcenia i przygotowania kadry katechetycznej dla potrzeb Kościoła lokalnego były: dla księży – Wyższe Seminarium Duchowne w Nysie w ramach studiów teologicznych, dla sióstr zakonnych, katechetek i katechetów świeckich – dwuletnie kursy katechetyczne, organizowane w dwóch ośrodkach: w Opolu przez A. Adamiuka i  w Zabrzu przez ks. prob. P. Pyrchałę. W ramach dalszego kształcenia i doskonalenia umiejętności katechetów zobowiązano wszystkich księży katechetów do udziału w systematycznym dokształcaniu na Studium Teologiczno-Pastoralnym, powołanym do życia przez biskupa A. Nossola w 1977 r. Dla sióstr zakonnych i osób świeckich organizowane były w Opolu, Zabrzu, później na Górze św. Anny tematyczne Dni Skupienia. Od 1984 r. także siostry zakonne i katecheci świeccy uzyskali możliwość ukończenia studiów teologicznych ze stopniem magistra na założonym w 1981 r. Diecezjalnym Instytucie Pastoralnym (filii KUL). Po zmianach politycznych w 1990 r. i ponownym wprowadzeniu nauki religii do szkół w roku szkolnym 1990/91 wszyscy opolscy kandydaci na katechetów i katechetki zobowiązani zostali do odbycia pełnych studiów teologicznych, które od 1994 r. podjąć mogli na Wydziale Teologicznym Uniwersytetu Opolskiego.

 

Chałupniak R., Formacja pastoralna, w: K. Dola, J. Waloszek (red.), Wyższe Seminarium Duchowne w Nysie–Opolu 1949-1999. Księga jubileuszowa, Opole 2000, s. 213-225; Rozkwitalski J., Der elementare Religionsunterricht in Polen (röm-kath. Ritus), w: E.J. Korherr (red.), Der elementare katholische Religionsunterricht in den Ländern Europas vor 1939. Quellen zur katechetischen Zeitgeschichte, Graz 1994; Sitek A., Organizacja i kierunki działalności kurii Administracji Apostolskiej Śląska Opolskiego w latach 1945-1956, Wrocław 1986; Spyra W., Religiöse Bildung und Erziehung im Spannungsfeld von Pastoral, Politik und Patriotismus. Religionsunterricht und Katechese im „Oppelner Schlesien” seit 1945, Stuttgart 2000.

 

ks. Waldemar Spyra