KATECHEZA OŚWIECENIA

 

Oświecenie to ideologia uformowana poza Kościołem, odznaczająca się krytycznym nastawieniem do wszystkiego, co jest niezgodne z rozumem i doświadczeniem, dominująca w kulturze europejskiej w XVIII w. Racjonalizm i naturalizm odrzuciły prawdy nadprzyrodzone chrześcijaństwa, zwłaszcza dogmat o bóstwie Jezusa Chrystusa; Jezus pozostał tylko człowiekiem. Racjonalizm odrzucił także Pismo Święte jako źródło wiary, uznając rozum jako jedyną i ostateczną normę prawdy. Pod wpływem takiej ideologii nastąpiło zeświecczenie wielu dziedzin życia: państwa, prawa, nauki, ekonomii, moralności, a także zerwanie z Kościołem i z Bogiem osobowym.

Ideologia oświecenia miała wpływ na dzieje Kościoła, odznaczała się różnymi postawami w poszczególnych krajach, wyraziła się m.in. w: gallikanizmie, angielskim deizmie, niemieckim episkopalizmie, józefinizmie, febronianizmie, a także w powstawaniu tajnych stowarzyszeń (np. masoneria, iluminaci, różokrzyżowcy). Na te jednoznacznie antykościelne i antychrześcijańskie tendencje oświecenia musiał Kościół zareagować. Reakcją Kościoła była próba wzmożenia aktywności duszpasterskiej i katechetycznej.

Na potrzebę ożywienia życia religijnego zwracali uwagę papieże. Innocenty XI (1676-1689) polecił założyć w Rzymie, na koszt Stolicy Apostolskiej, szereg szkół dla biednej młodzieży rzymskiej, a dla starszych katolików zorganizować systematyczną katechezę.

W Polsce oświecenie pojawiło się dość późno, odznaczało się reakcją na kryzys polityczny Rzeczypospolitej oraz na marazm umysłowy i kulturalny barokowego sarmatyzmu. Geneza i rozwój polskiego oświecenia wiązały się z dążeniem do naprawy kraju. Istotny udział w rozwoju polskiego oświecenia mieli przedstawiciele katolickiego duchowieństwa: Stanisław Konarski, Ignacy Krasicki, Franciszek Bohomolec, Hugo Kołłątaj, Adam Naruszewicz, Franciszek Salezy Jezierski, Grzegorz Piramowicz, Onufry Kopczyński, Jan Paweł Woronicz i Stanisław Staszic. Fakt ten sprawił, że oświecenie w Polsce nie przybrało tak mocnego, jak np. we Francji, charakteru deistycznego, czy ateistycznego. W Polsce katolicy doby oświecenia patrzyli na Kościół jako na instytucję służącą przede wszystkim wychowaniu moralnemu, a na kapłana–duszpasterza bardziej jak na wychowawcę i nauczyciela ludu, niż tylko szafarza sakramentów świętych.

W okresie oświecenia katechezę przeniesiono do powstających, pod nadzorem państwa, szkół publicznych. W ten sposób stała się jednym z przedmiotów nauczania, zwanym nauką religii. Przyczyniło się to do ograniczenia katechezy parafialnej często tylko do przygotowania do pierwszej spowiedzi i Komunii Świętej.

W takiej sytuacji Kościół podejmował różne inicjatywy zmierzające do pogłębienia wiary i wiedzy religijnej wiernych, a jednocześnie do uzupełnienia i pogłębienia katechezy szkolnej. Jedną z tych inicjatyw były głoszone w czasie liturgii kazania katechizmowe, dające gruntowny wykład prawd wiary. W tym czasie polscy autorzy kazań katechizmowych wzorowali się często na popularnych wówczas wzorcach francuskich, a szczególnie wykorzystywali przetłumaczone na język polski prace: F.A. Pouget, Nauki katolickie w sposób katechizmowy, w których wyłożone są w krótkości z Pisma Świętego i podania dzieje, zasady religii, moralność chrześcijańska, Warszawa 1790 oraz P.J. Henry, Nauki dogmatyczne i moralne o czterech częściach katechizmu chrześcijańskiego, Warszawa 1779.

Wpływ na katechezę zachował Kościół szczególnie w szkołach prowadzonych przez zakony pod nadzorem państwa. Znaczące zasługi na tym polu odniósł zakon jezuitów, wyróżniający się własną ars educandi, naśladowaną później przez nowe zakony poświęcające się wychowaniu młodzieży. Ta jezuicka „sztuka wychowania” odznaczała się wychowaniem w duchu wiary, w odkrywaniu tajemnicy Boga, a także w apostolstwie Słowa, również w rozwoju teatru jezuickiego. Przykładem tej jezuickiej „sztuki wychowania” jest zachowany Podręcznik pedagogiki Stefana Sczanieckiego SJ z 1715 r., przeznaczony dla nauczycieli elementarnych szkół jezuickich, a więc dla tych, do których podstawowych obowiązków należało położenie fundamentów pod dalsze kształcenie młodzieży. Zgodnie ze wskazówkami zawartymi w tym podręczniku, jezuiccy wychowawcy powinni odznaczać się: łagodnością, dobrocią, połączoną z powagą i wielkim poszanowaniem godności ucznia, zaś wykonywanie zawodu winni traktować jako obowiązek sumienia, cel swego życia i warunek własnego zbawienia. Podstawą powodzenia całej pracy wychowawczej miał być osobisty przykład nauczyciela.

Porządek dnia w jezuickiej szkole obejmował zajęcia przed południem i po południu we wszystkie dni powszednie z wyjątkiem czwartków. W zimowe czwartki lekcje odbywały się tylko przed południem, a po południu urządzano wspólne wycieczki, zaś od maja do jesieni cały czwartek przeznaczony był na wypoczynek. Sobota poświęcona była na powtórki. Młodzież codziennie uczestniczyła we mszy świętej, w niedziele i święta z kazaniem. Powszechny był zwyczaj comiesięcznej spowiedzi. Codzienne zajęcia w szkole rozpoczynano wspólną modlitwą, zaś w soboty odmawiano Litanię do Najświętszej Maryi Panny. Zadaniem nauczyciela było wskazywanie uczniom pożytecznej dla ducha lektury, szczególnie żywotów świętych. Podręczniki jezuickie polecały wplatać w trakcie lekcji przy różnych okazjach pouczenia etyczne, jednak przestrzegają przed moralizowaniem i tanim kaznodziejstwem.

Niezależnie od nauki w dni powszednie, w niedziele młodzież po południu uczestniczyła w katechezie. Klasy dzielono wtedy na trzy grupy: 1. klasy najmłodsze, czyli „infimy” i „gramatyki” słuchały w kościele wykładu z katechizmu, 2. klasa „syntaksy” również poznawała katechizm, ale w poszerzonym zakresie, 3. najstarsze klasy, czyli poetyki i retoryki, poznawały „kontrowersje”, czyli apologetyczne wyjaśnianie zasadniczych różnic między katolicyzmem a protestantyzmem.

Papież Klemens XIV (1769-1774) w dniu 22 lipca 1773 r. rozwiązał Towarzystwo Jezusowe na całym świecie. Po tym wydarzeniu poważną rolę w pogłębieniu życia religijnego odegrały nowe zakony, szczególnie redemptoryści (Zgromadzenie Najświętszego Odkupiciela) – zakon duchowo zbliżony do jezuitów. Poświęcili się oni szczególnie pracy duszpasterskiej wśród ludności wiejskiej, poprzez: misje ludowe, rekolekcje, kaznodziejstwo i katechizację. Również dawne zakony, np. cystersi, bardziej angażowali się w duszpasterstwo parafialne i katechizację.

W okresie oświecenia wsławił się m.in. Jan Ignacy Felbiger (1724-1788) – opat klasztoru kanoników regularnych w Żaganiu, pedagog, kierownik przyklasztornej szkoły, przeprowadzając reformę szkolnictwa na terenie Austrii, zakładając seminaria nauczycielskie przygotowujące do prowadzenia katechizacji w szkołach, a także opracowując jeden z pierwszych nowożytnych podręczników katechetyki: Vorlesungen über die Kunst zu katechisieren (Wien 1774, Bamberg 1792). Propagował i opublikował również trzystopniowy katechizm żagański Benedykta Straucha, stosujący podstawową dydaktykę oświecenia: zasadę poglądowości, przeżycia, spontaniczności, rytmu, pieśni i ilustracji.

Wspomniani wyżej reformatorzy szkolnictwa w Prusach i Austrii przyczynili się do utrwalenia w katechezie okresu oświecenia podziału nauki religii na dwa przedmioty: historię biblijną i katechizm. Przedmioty te prowadzono metodą pogadanki lub urozmaiconego wykładu zamiast nauki pamięciowej. Historia biblijna pełniła funkcję pomocniczą w nauce katechizmu.

W okresie oświecenia dostęp do szkół, więc również do katechezy, mieli przede wszystkim chłopcy i mężczyźni. W tym okresie trwała dyskusja o konieczności edukacji kobiet. Dziewczęta z zamożnych rodzin mogły być oddawane do szkół klasztornych, gdzie spotykały się z katechezą jako jednym z podstawowych przedmiotów nauczania. Jednak dla ogółu dziewcząt i kobiet dostępność do szkół elementarnych nie była powszechna. Wtedy to dziewczęta z ludu (ze środowiska drobnych rzemieślników, handlu czy rzemiosła) mogły otrzymywać elementarne wykształcenie w niezbyt drogich, czasami bezpłatnych, szkołach religijnych, gdzie uczono religii, dobrych obyczajów a także czytania, pisania, rachunków oraz przygotowywano do zawodu.

Popularna w okresie oświecenia była również edukacja rodzinna, szczególnie w rodzinach zamożniejszych. Wtedy zakres nauczania zależny był od wrażliwości rodziców. Sprowadzony do rodziny nauczyciel uczył różnych przedmiotów: historii, geografii, gramatyki, arytmetyki, geometrii, algebry. Zwykle jednak te popularne w tym okresie przedmioty uzupełniane były o inne, np. muzykę, rysunek, botanikę, również o naukę katechizmu.

Istotną rolę w ówczesnym procesie wychowania odgrywał również rozwój amatorskiego ruchu artystycznego. W gimnazjach przygotowywano różne okolicznościowe widowiska, scenki, przedstawienia, akademie. W jezuickiej ars educandi udział w tym ruchu artystycznym był jednym z warunków ukończenia szkoły. Teatr istniał zwykle przy każdej szkole realizującej jezuicką „sztukę wychowania”, również przy działającym w latach 1744-1816 przyklasztornym gimnazjum w Rudach Wielkich. Źródła informują, że pierwszą akademię wystawiono w Rudach już 13 stycznia 1745 r., kolejną 10 lutego tego samego roku. W dniu 29 lipca 1745 r. wystawiono pierwszą sztukę, tzw. komedię, z okazji założenia przy klasztorze Bractwa św. Barbary. Sztukę dedykowano opatowi Bernardowi, założycielowi bractwa. Każdego roku rudzcy gimnazjaliści przygotowywali zwykle dwie premiery, a inspirację czerpali najczęściej z Pisma Świętego, hagiografii, legend, a także źródeł i podań o powstawaniu klasztorów, bractw i kongregacji. W lipcu 1747 r., z okazji założenia w Rudach Sodalicji Mariańskiej wystawiono legendę o św. Aleksym, 22 lutego 1748 r. uczniowie gimnazjum przygotowali sztukę o św. Gerardzie – na cześć goszczącego w Rudach opata Gerarda Wiesnera z Henrykowa. W 1748 r. na zakończenie budowy przyklasztornego teatru wystawiono przedstawienie „Józef w Egipcie”, zaś w 1750 r. sztukę o powstaniu opactwa w Krzeszowie – na cześć przebywającego w Rudach krzeszowskiego opata, a w 1751 r. przedstawienie oparte na ewangelicznym motywie syna marnotrawnego dedykowano prepozytowi z Czarnowąsów. W 1763 r. dwukrotnie (29 sierpnia i 4 września) na rudzkiej scenie przedstawiono żywot św. Stanisława, biskupa i męczennika ze Szczepanowa. Wystawiano również sztuki o innych świętych: o św. Augustynie (29 sierpnia 1760 r.), o św. Ludwiku (1765 r.), o kulcie Najświętszej Maryi Panny (1791 r.).

Po zakończeniu okresu oświecenia okazało się, że masy (chłopi, mieszczanie) pozostały wierne Kościołowi katolickiemu, rozwijała się teologia katolicka, katolicka Europa zachowała jedność, Kościół katolicki utrzymał swoją niezależność od absolutnego państwa i jedność ze Stolicą Apostolską

Wszystkie wymienione powyżej, podjęte przez Kościół, formy ewangelizacji i katechizacji świadczą, iż w okresie oświecenia wykorzystał on dostępne w danej historycznej sytuacji środki i spełnił swoją misję.

 

Bednarski S., Upadek i odrodzenie szkół jezuickich w Polsce, Kraków 1933; Gerlic H., Teatr szkolny przy gimnazjum cysterskim w Rudach Wielkich (1745-1794), RTSO 6 (1978), s. 319-322; Kochanowicz J., Podręcznik Stefana Sczanieckiego SJ z 1715 roku, Kraków 2001; Kumor B., Historia Kościoła, cz. 6: Czasy nowożytne. Kościół w okresie absolutyzmu i oświecenia, Lublin 1985; Mandziuk J., Rola Kościoła katolickiego w szerzeniu oświaty na Śląsku do czasów pruskich, CS 14(1982), s. 159-173; Murawski R., Katecheza w okresie nowożytnym, EK 8, k. 1031-1032; Mykita-Glensk C., Z dziejów szkolnego teatru jezuickiego w Opolu w latach 1670-1754, RTSO 6(1978), s. 311-317; Panuś K., Zarys kaznodziejstwa w Kościele katolickim, cz. II: Kaznodziejstwo w Polsce od oświecenia do XX wieku, Kraków 2001; Sulowski J., Felbiger Jan Ignacy, EK 5, k. 96-97; Vovelle M., Człowiek oświecenia, Warszawa 2001; Wolańczyk M., Obirek S. (red.), Jezuicka ars educandi. Prace ofiarowane Księdzu Profesorowi Ludwikowi Piechnikowi SJ, Kraków 1995.

ks. Franciszek Wolnik