KATECHEZA I KAZNODZIEJSTWO ZWIĄZANE Z PIERWSZĄ KOMUNIĄ ŚWIĘTĄ

 

Zdaniem M. Majewskiego, podstawowa różnica pomiędzy katechezą a kazaniem wiąże się z tym, że katecheza jest głoszona poza liturgią, zaś kazanie w jej ramach. Na pewno można i trzeba by wskazać inne różnice, ale ta wydaje się być najbardziej istotna. W związku z nią jawi się problem tego, co i jak głosić dzieciom w kazaniach dla nich przeznaczonych. Treść katechezy jest ściśle określona programami jej nauczania. Takiego programu nie ma i być nie może w przypadku kaznodziejstwa do dzieci, ponieważ obowiązuje w nim zasada, podobnie jak w kaznodziejstwie do dorosłych, że podejmowane są problemy, które aktualnie najbardziej potrzebują rozwiązania.

Rozwiązanie tych problemów może przyjąć postać cyklu tematów, w którym dogłębnie jakieś zagadnienie znajdzie swoje biblijne rozwiązanie. Jeśli np. zauważamy brak kultury osobistej dzieci, można w całorocznym cyklu na mszach tzw. szkolnych omówić to zagadnienie i zatytułować ten cykl: „Czy jecie, czy pijecie, wszystko na chwałę Bożą czyńcie”, z podtytułem: „Szkoła dobrych manier z Pisma Świętego wyjęta”.

W kazaniach niedzielnych dla dzieci, podobnie jak w kazaniach dla dorosłych, podejmujemy tematy, które podczas katechezy, mającej na celu ogólne wprowadzenie we wszystkie najważniejsze prawdy wiary i moralności, na pewno zostały, albo zostaną podjęte, jednak tu i teraz potrzebują omówienia w świetle Biblii i Tradycji. Taki sposób postępowania można zaobserwować w praktyce wielu kaznodziejów, a szczególnie tych, których twórczość kaznodziejska ukazała się w druku. Doskonałym tego przykładem jest kaznodziejstwo ks. J. Tarnowskiego. Szuka on tematów razem z dziećmi podczas dialogu przed kazaniem. Można by pod tym względem rozpatrywać kaznodziejstwo dla dzieci w całym roku liturgicznym, ale wykraczałoby to poza zakres podjętego tematu, który koncentruje uwagę na tym jednym, ale jakże doniosłym wydarzeniu w roku liturgicznym, jakim jest Pierwsza Komunia Święta. Jak, a przede wszystkim, co głosić podczas tej uroczystości, po całym roku katechezy? Odpowiedź wydaje się prosta, gdy weźmie się pod uwagę powyżej sformułowane ogólne zasady. Jednocześnie jednak staje się trudna, a w związku z tym, wymagająca szerszego omówienia, gdy weźmie się pod uwagę ważność uroczystości I Komunii w życiu dziecka, rodziców i „różnorodność” jej odbiorców, często już niewierzących. Poza tym problemem dla duszpasterza staje się jej powtarzalność, potęgowana przez jego dłuższą obecność w jednej parafii.

Podejmując próbę odpowiedzi na to trudne pytanie, trzeba by najpierw przyjrzeć się katechezie przygotowującej do Pierwszej Komunii Świętej, a następnie duszpasterstwu związanemu z przygotowaniem do niej. Po takiej analizie szeroko pojętej katechezy można dać propozycję odpowiedzi, jednej z możliwych, stanowiącej wynik własnego doświadczenia i wieloletniej praktyki. Całość winna ukazać koneksje pomiędzy szeroko pojętą katechezą a szeroko pojętym kazaniem.

 

1. Duszpasterstwo związane z przygotowaniami do Pierwszej Komunii Świętej

 

W przygotowaniu do Pierwszej Komunii Świętej wyróżnia się pewne etapy: przygotowanie dalsze, bliższe i bezpośrednie. Przygotowanie dalsze to wychowanie religijne w rodzinie, katecheza w przedszkolu, klasie pierwszej i drugiej. Przygotowanie bliższe jest związane z parafią i składa się na nie praca z dziećmi i praca z rodzicami. Przygotowanie bezpośrednie obejmuje wyjaśnienie wszystkich szczegółów uroczystości komunijnej w kościele i w domu rodzinnym.

W przygotowaniu dalszym osoba katechizująca winna dobrze realizować program, a w ten sposób dobrze spełni swoje zadanie. Zgodnie z zasadą: „Katecheza w szkole, sakramenty w parafii”, duszpasterz jest odpowiedzialny za przygotowanie w parafii. Tutaj dotykamy przygotowania bliższego. Spotkania i nabożeństwa dla dzieci należy zaplanować na cały rok. W związku z tym wydaje się, iż należy w czasie rozłożyć błogosławienie i wręczenie dewocjonaliów, a pierwszą spowiedź dobrze jest „zrealizować” na miesiąc przed Pierwszą Komunią Świętą. Systematycznie w ciągu roku należy spotykać się z rodzicami (katecheza dla rodziców). Bezpośrednio przed uroczystością należy wprowadzić dzieci i ich rodziców w temat, jaki chcemy podczas niej zrealizować. Temat ten winien być obecny nie tylko w kazaniu, ale podczas uroczystości, a także w Białym Tygodniu, w którym może zostać utrwalony i pogłębiony. Z tego pośrednio wynika, iż całe to świąteczne wydarzenie winno być jednym wielkim kazaniem.

 

2. Uroczystość Pierwszej Komunii Świętej jako kazanie

 

Kazanie jest wydarzeniem zbawczym, dokonującym się przez publiczne nauczanie prawdy objawionej, które prowadzi upoważniony sługa Kościoła w taki sposób, by kształtowało życie słuchaczy. Tak zdefiniowane kazanie obejmuje swym zasięgiem również liturgię. Ona również jest kazaniem. To winien mieć na uwadze „sługa Kościoła” przygotowujący uroczystość Pierwszej Komunii Świętej. Pieśni, teksty zmienne mszy św., modlitwa wiernych, winny być tak dobrane, aby realizowały podjęty temat. Wystrój kościoła, przestrzeni, w której realizuje się liturgia, powinien także nawiązywać do tematu, tworzyć z nim spójną całość. Takie podejście, choć wymagające i pracochłonne, sprawia, iż wszystko staje się jednotematycznym „kazaniem”, a nie zlepkiem często przypadkowych wyborów, które też są trudne, a ponadto tworzą wielotematyczne i wielocelowe kazanie. Zaś wielotematyczność i wielocelowość to grzechy główne kaznodziejstwa, które znacznie osłabiają jego oddziaływanie, tak ważne, gdy weźmie się pod uwagę specyfikę słuchacza kazań pierwszokomunijnych.

Póki co, w rzeczywistości Kościoła w Polsce w uroczystości biorą udział także osoby, których związek z Kościołem jest bardzo słaby. Pośród słuchaczy zdarzają się także osoby niewierzące. Podobnie ma się rzecz na ślubach, chrztach i pogrzebach. Należy więc, podobnie jak przy tych okazjach, ewangelizować, wykorzystać tę szansę dotarcia z Dobrą Nowiną do słuchaczy. W oparciu o wieloletnie doświadczenie w tym względzie, wydaje się, że dobrym, skutecznym wykorzystaniem tej szansy jest takie przygotowanie uroczystości, iż będzie ona stanowiła jedną wielką promulgację ściśle określonego tematu wyjętego ze słowa Bożego.

 

3. Propozycja cyklu kazań pierwszokomunijnych

 

Jak to wszystko, co zostało napisane teoretycznie, zostało zrealizowane w praktyce? Do zastosowanego czasu przeszłego uprawnia fakt, iż powyższa teoria znalazła swoje odzwierciedlenie w praktyce w parafii św. Józefa we Wrzoskach (diecezja opolska). Od ośmiu lat jest w niej realizowany cykl oparty na historii Eucharystii. Pierwsza Komunia Święta jest okazją do ukazania dziejów Eucharystii, a zarazem te dzieje wyznaczają urozmaiconą tematykę. W tym cyklu zrealizowano następujące etapy dziejów Eucharystii:

I. Ostatnia Wieczerza.

II. Wieczernik Zesłania Ducha Świętego.

III. Msza święta według Apologii św. Justyna.

IV. Quo vadis, Domine?

V. Msza święta w katakumbach.

VI. Męczennicy a Eucharystia.

VII. Msza święta po edykcie mediolańskim.

VIII. Msza święta – bazylika bizantyjska (IV/V w. – Tabgha).

Dla ukazania konkretnej realizacji tematyki wyznaczonej przez dzieje Eucharystii zostanie schematycznie zaprezentowana jedna z nich. Dotyczy ona mszy świętej po edykcie mediolańskim. Jak zwykle mszę świętą, w czasie której dzieci przyjmą pierwszą Komunię Świętą, poprzedza „Preludium”, a więc swoiste wprowadzenie, stanowiące rozbudowany komentarz. Jeden z lektorów, przebrany za cesarza Konstantyna Wielkiego, na tle odpowiednio dobranej muzyki uroczyście odczytuje fragment edyktu mediolańskiego. Komentator komentuje te słowa i następuje podziękowanie Bogu i rodzicom za życie. Komentarzem dla tego podziękowania jest śpiewana przez scholę piosenka zespołu „Arka Noego” zatytułowana „Ja jestem”. Następnie dzieci dziękują Bogu za łaskę chrztu, przechodząc przez specjalnie przygotowane symboliczne baptysterium. Wystrój całości nawiązuje do sztuki pierwszych bazylik. Dlatego nad ołtarzem jest umieszczony symboliczny baldachim.

Po takim swoistym „Preludium” następuje Eucharystia. Wejście na mszę świętą, nawiązujące do mszy po edykcie mediolańskim, jest bardzo uroczyste. Tło muzyczne dla stanowi „Preludium i fuga c-mol” J.S. Bacha na organy. Pieśnią na wejście jest: Victimae paschalis laude w wykonaniu scholi. Pieśni, modlitwy, całość liturgii winny wynikać z tematyki głównej uroczystości, którą stanowi ewangeliczny obraz obumierającego ziarna wydającego obfity plon.

Kazanie zbudowane jest w oparciu o model spiralny. W części I został zawarty opis wzrastania zboża z ziaren, zaś w części II na ten opis została nałożona interpretacja religijna. Wniosek narzuca się sam: potrzeba dobrej ziemi sakramentów, aby przynieść plon obfity.

Tę prawdę wyrażają dary, które symbolizują poszczególne sakramenty. I tak np.: chrzest zostaje wyrażony przez zebrane od dzieci białe szaty, zaś sakrament kapłaństwa – przez stulę bądź biret księdza. Komunię Świętą dzieci przyjmują, gdy na skrzypcach jest grana melodia pieśni „Panie, dobry jak chleb”. Ta melodia towarzyszy też indywidualnemu dziękczynieniu. Potem ta pieśń stanowi dziękczynienie wszystkich zebranych. Na zakończenie uroczystości, podobnie jak na rozpoczęcie, schola wykonuje utwór zatytułowany „Jesu Rex”, a uroczystej procesji powrotnej towarzyszy „Preludium i fuga d-mol” J.S. Bacha. W poszczególne dni Białego Tygodnia (siedem dni) omawiane są w sposób przystępny dla dzieci sakramenty święte.

 

Buhleier K., Chleb, który daje życie, Praktyczne materiały do Pierwszej Komunii Świętej, Katecheza dla rodziców. Katecheza dla dzieci. Nabożeństwa, Kielce 2004; Chmielarski W., Tajemnica wiary. Przykłady, wypowiedzi, wiersze, Kraków 1997; Grzelak Cz., Przygotuję Ci serce o Chryste, Poznań 1994; Kopeć J., Formy przygotowania do I Komunii Świętej – w praktyce Kościoła w Polsce, w: R. Pierskała, H.J. Sobeczko (red.), Sakramenty inicjacji w liturgii i w praktyce duszpasterskiej, Opole 1996, s. 143-162; Kopeć J., Pierwsza Komunia Święta, EK 9, k. 502-506; Lapple A., Eucharystia – ustanowienie, historia, uczestnictwo, Kraków 1997; Panuś K., Panuś T., Szczepaniec S., ( red.). Pierwsza Komunia Święta wielkim świętem rodziny, cz. 1-3, Kraków 2003; Starowieyski M., Eucharystia pierwszych chrześcijan, Kraków 1997; Szczepański J., Praktyka Pierwszej Komunii dzieci w Kościele na Zachodzie i w Polsce, Warszawa 1999.

ks. Hubert Łysy