KATECHEZA INTEGRALNA

 

Katecheza integralna jest jednym ze współczesnych modeli katechetycznych, który wyrasta z życia Kościoła i świata, rozwijających się w różnych warunkach. Punktem wyjścia jej integralności jest różnorodność czasowa, środowiskowa i kulturowa. Tworzy się na styku objawienia Bożego i doświadczenia człowieka, Magisterium Kościoła i poszukiwań naukowych oraz wartości uniwersalnych i lokalnych. W katechezie tej wzajemnie się przenikają: katecheza informacji, przeżycia i formacji, a także katecheza wiary i świadectwa. Katecheza ta jest modelem zainspirowanym, zaprogramowanym i wytyczonym równocześnie przez Boga i człowieka. To zaś jest możliwe dzięki zasadzie wierności Bogu i człowiekowi, która w katechezie integralnej odgrywa naczelną rolę

Katecheza integralna jest modelem opartym na dokumentach Kościoła. Chociaż katecheza ta wyłaniała się już wcześniej, to jednak pełniejsze oblicze zyskała dopiero po Vaticanum II. Zarówno dokumenty soborowe, jak i szczególnie posoborowe dokumenty katechetyczne Kościoła, wywarły zasadniczy wpływ na ukształtowanie modelu katechezy integralnej. We wszystkich współczesnych dokumentach katechetycznych Kościoła można zauważyć tendencje zmierzające do wypracowania takiego modelu katechezy, w którym wierność Bogu i człowiekowi będą się wzajemnie przenikać i uzupełniać. Już w ogólnym Dyrektorium katechetycznym z 1971 r. dostrzegamy potrzebę równowagi antropologiczno-teologicznej w przepowiadaniu katechetycznym. Katechetyka – według tego dokumentu – powinna być nauką o urzeczywistnianiu się Kościoła w konkretnej sytuacji ludzkiej przez katechezę, która mieści się w ramach całościowej misji Kościoła w świecie (por. DCG 18). Podobnie katechezę współczesną określa najnowsze DOK, które zauważa, iż katecheza, aby mogła być autentyczna, powinna pomagać rozpoznaniu działania Bożego w życiu każdego człowieka. W centrum katechezy stoi Jezus Chrystus, który jest doskonałą relacją Boga z człowiekiem i człowieka z Bogiem. Od Niego pedagogia wiary otrzymuje prawo, które obowiązuje w całym życiu Kościoła, a więc i w katechezie: prawo wierności dochowanej Bogu i wierności dochowanej człowiekowi (por. DOK 145).

Ogromne zasługi w opracowaniu i upowszechnieniu koncepcji katechezy integralnej położyli teoretycy katechezy. We Francji pionierem odnowy katechezy w kierunku równowagi kerygmatyczno-antropologicznej był Joseph Colomb (1902-1979). W Niemczech dużą rolę odegrał wybitny katechetyk Adolf Exeler (1926-1983). Zagadnienie wzajemnego stosunku katechezy głoszącej naukę Bożą i interpretującej doświadczenie ludzkiej reprezentuje także austriacki profesor Josef Edgar Korherr. Wśród polskich katechetyków, którzy przyczynili się do powstania modelu katechezy integralnej, możemy wyróżnić: J. Charytańskiego, M. Finke, R. Murawskiego i M. Majewskiego. Natomiast współcześnie tę koncepcję opisują m.in.: bp A. Długosz, W. Koska, J. Szpet i T. Panuś.

Największy wkład w powstanie, rozwój i ukształtowanie koncepcji katechezy integralnej wniósł wybitny polski katechetyk, związany przez wiele lat z KUL, ks. Mieczysław Majewski SDB (1928-1999). Model katechezy integralnej oparł na zasadzie integracji. Zasadę tę tłumaczy językiem literatury psychologicznej, odwołując się do S. Szumana, który w swojej książce Rozwój dzieci i młodzieży (Warszawa 1948) zauważa, iż w rozwoju psychicznym człowieka zachodzą między innymi procesy dyferencjacji (różnicowania psychicznego) i integracji (centralizacji w strukturze psychicznej), oraz do teorii dezintegracji pozytywnej K. Dąbrowskiego, który rozróżnia w rozwoju psychicznym człowieka integrację pierwotną i wtórną, opartą na dezintegracji (Higiena psychiczna, Warszawa 1962).

M. Majewski model katechezy integralnej wyprowadza z kierunków historycznych. Przejmuje on dotychczasowy dorobek katechetyczny, by, poddając go krytyce wypracować model katechezy odpowiadający teraźniejszości. W katechezie integralnej, która otwarta jest na wciąż dokonujące się zmiany i wsłuchana w głos Kościoła, wzajemnie się dopełniają i przenikają katecheza rodzinna, szkolna i parafialna; katecheza informacji, przeżycia i formacji; katecheza wiary i świadectwa. Jej całość rozkłada się na poszczególne elementy, by z kolei osiągnąć wyższy stopień integracji. Zróżnicowanie i wielość nie podważają integralności katechezy, a wręcz przeciwnie wzmacniają jej wewnętrzną jedność. Skutkiem tego zróżnicowania jest także to, iż elementy takie jak: cel, podmiot, treść i metoda, tworzące strukturę katechezy zostają zintegrowane, zaś w odniesieniu do całości i w stosunku do siebie wyzwalają w procesie katechetycznym napięcia, które decydują o jego dynamizmie. Katecheza integralna, zdaniem ks. Majewskiego, jest przedłużeniem, rozwinięciem i pogłębieniem katechezy korelacji (nie należy ich jednak utożsamiać!), która także podejmuje próbę powiązania objawienia Bożego i doświadczenia człowieka, tradycji i współczesności, życia Kościoła i życia wiernych.

Katecheza integralna rozwija zasady teologiczne (wierności Bogu i człowiekowi), psychologiczne (dyferencjacji i integracji), pedagogiczne (interakcji i komunikacji) oraz dydaktyczne (koncentracji i korelacji). Punktem wyjścia integralności jest w tym modelu różnorodność czasowa, środowiskowa i kulturowa. Katecheza ta, partycypując w życiu Kościoła i świata, włącza się w rozwój osoby, wspólnoty i wiary, otwiera perspektywy człowiekowi i kształtuje w nim postawę odpowiedzialności za świat. Katecheza integralna jest ze wszech miar otwarta, dialogiczna, dynamiczna i perspektywiczna.

Powyższe założenia skłaniają do przekonania, iż katecheza w rozumieniu M. Majewskiego, aby była w pełni katechezą, musi integrować w sobie wielorakie wartości. Bogactwo różnorodnych wartości, które świadczą o specyfice koncepcji katechezy integralnej, nie tylko nie podważają, ale wzmacniają jej identyczność. W tej różnorodności wspierającej tożsamość katechezy integralnej podkreśla się w sposób szczególny niektóre jej wymiary, które zbierają wokół pewnych linii najważniejsze wartości przenikające katechezę i ukierunkowujące ją perspektywicznie. Dla M. Majewskiego tożsamość i identyczność katechezy integralnej można osiągnąć w następujących wymiarach: biblijnym (wierność Pismu Świętemu), eklezjalnym (wierność Kościołowi), liturgicznym (wierność liturgii Kościoła), egzystencjalnym (wierność człowiekowi) oraz ekumenicznym, kulturowym i eschatologicznym.

Istotną rolę w prawidłowym obrazie katechezy integralnej odgrywa także metoda. Katecheza ta wykorzystuje wiele metod biblijnych, liturgicznych, pedagogicznych i dydaktycznych. Jednak metodą, która najpełniej realizuje naczelną zasadę katechezy integralnej – zasadę wierności Bogu i człowiekowi – jest metoda partycypująca. Punktem odniesienia tej metody jest z jednej strony objawienie, Pismo Święte, Kościół i liturgia, a z drugiej strony człowiek z całą jego sytuacją egzystencjalną. Zasada wewnętrzną tej metody jest dialog, który przenika poszczególne elementy katechezy integralnej.

Z ukazanych powyżej głównych założeń katechezy integralnej można wyprowadzić następującą trójstopniową strukturę katechezy:

1. Sytuacja egzystencjalna (życiowa), która powinna być:

– właściwie dobrana przez katechetę do tematu lekcji;

– egzystencjalnie bliska uczestnikom katechezy;

– zaprezentowana w sposób konkretny.

2. Odkrywanie światła Bożego – przepowiadanie (odpowiedź Boga). Tutaj dokonuje się proces rozwiązania problemu wynikającego z sytuacji egzystencjalnej człowieka w oparciu o słowo Boże, Tradycję i Urząd Nauczycielski Kościoła.

3. Kształtowanie postawy (odpowiedź chrześcijanina: modlitwa i działanie). Głoszenie słowa Bożego na katechizacji powinno doprowadzić słuchacza do konkretnego zaangażowania, wyrażonego przez modlitwę oraz określone działanie (miłość – caritas).

W tworzeniu struktury katechezy integralnej nie można zapominać o obowiązującej zasadzie różnorodności, gdyż zasada ta decyduje o elastyczności i wartości katechezy integralnej, w której wykorzystuje się szereg różnorodnych metod, środków i pomocy katechetycznych tak, aby realizować naczelną zasadę wierności Bogu i człowiekowi.

Katecheza integralna posiada perspektywiczny charakter. Czerpiąc doświadczenie z przeszłości, nie tylko skupia się na teraźniejszości, lecz odważnie podejmuje wyzwania przyszłości. Jest modelem, który właściwie wykorzystany, odpowiada współczesnym wymogom i warunkom posługi katechetycznej.

 

Chałupniak R., Kostorz J., Wybrane zagadnienia z katechetyki, Opole 2002; Charytański J., Katecheza wierna Bogu i człowiekowi, ŻM 29 (1979) nr 11, s. 46-57; Exeler A., Wessen und Aufgabe der Katechese, Freiburg 1966; Jackowiak D., Szpet J., Lekcje religii szkołą wiary, Poznań 1996; Kostorz J., Zasada wierności Bogu i człowiekowi w katechezie integralnej, Lublin 1998 (mps BKUL); Majewski M., Propozycja katechezy integralnej, Łódź 1978; Majewski M., Katecheza wierna Bogu i człowiekowi, Kraków 1986; tenże, Pedogogiczno-dydaktyczne wartości katechezy integralnej, Kraków 1995; tenże, Tożsamość Katechezy integralnej, Kraków 1995; Murawski R., Katecheza wierna Bogu i człowiekowi, Kat 18(1974) nr 5, s. 196-201; Panuś T., Zasada wierności Bogu i człowiekowi i jej realizacja w polskiej katechizacji, Kraków 2001.

ks. Jerzy Kostorz