KATECHEZA BIBLIJNA

 

Słowo Boże – zawarte w Piśmie Świętym i Tradycji Kościoła – jest źródłem, z którego wychowanie w wierze czerpie swoje orędzie (Ct 27; DOK 94-95). Katecheza, jako jedna z form posługi słowa, dąży do tego, aby „pogłębić rozumienie Tajemnicy Chrystusa w świetle Słowa” (Ct 20). Nauczanie katechetyczne nie może jednak sprowadzać się do mechanicznego korzystania z tekstów biblijnych (jako cytat, przykład, ilustracja czy opowiadanie), lecz powinno zmierzać do lepszego ich zrozumienia, interpretacji i aktualizacji oraz osobistego spotkania i zażyłości ze Słowem – Chrystusem (Hbr 4,12n; KO 2; Ct 5-6).

 

1. Katecheza w Biblii

 

W Nowym Testamencie termin katechesis w ogóle nie występuje, ale pojawia się czasownik katechein (gr. kata – „przez”; eche – „dźwięk, echo, gwar”). Podstawowe jego znaczenie to: „uczyć, pouczać” (1 Kor 14,19; Ga 6,6b), „być pouczonym” (Łk 1,4; Dz 18,25; Rz 2,18; Ga 6,6), „informować” (Dz 21,21.24). Dosłownie czynność ta może polegać na „wzbudzaniu echa” Słowa, które samo w sobie jest suwerenne i ponad wszystkim. Tylko w jednym miejscu Nowego Testamentu pojawia się bliski terminologicznie rzeczownik kategetes (gr. kata; hegeomai – „ten, który przeprowadza przez”, czyli „przewodnik, nauczyciel, mistrz”; Mt 23,10). Ewangelista Łukasz poświęcił swoje dzieło wykształconemu i zamożnemu Teofilowi, który był wcześniej „pouczony”, a teraz – dzięki Ewangelii – ma się przekonać o niezawodności tej nauki (Łk 1,4).

W działalności misyjnej św. Pawła można odnaleźć dowody posługi katechetycznej. Wspólnocie w Koryncie Apostoł oświadczył: „W Kościele wolę powiedzieć pięć słów według mego rozeznania, by pouczyć innych, zamiast dziesięć tysięcy wyrazów według daru języków” (1 Kor 14,19), a gminom w Galacji przypomniał: „Ten kto pobiera naukę wiary, niech użycza ze wszystkich swych dóbr temu, kto go naucza” (Ga 6,6).

Mateusz przestrzega jednak nauczycieli chrześcijańskich, by nie oczekiwali – jak żydowscy uczeni w Piśmie – na korzyści, pochwały i tytuły: „Nie chciejcie, żeby was nazywali mistrzami (gr. kategetes), bo jeden jest tylko wasz Mistrz, Chrystus” (Mt 23,10). Pouczenie to potwierdza formacyjną rolę pierwszej Ewangelii, nazywanej „Ewangelią katechety” (Ct 11).

Z testów Nowego Testamentu wynika, że Kościół czasów apostolskich znał dwie formy katechezy: przepowiadanie misyjne (kerygmat), prowadzące do nawrócenia i chrztu, oraz jego kontynuację, czyli pogłębioną katechezę ochrzczonych.

 

2. Biblia w katechezie

 

W historii katechezy Biblia nie zawsze była pierwszorzędnym źródłem nauczania. W Kościele pierwotnym i epoce patrystycznej była jeszcze naturalnym pokarmem całego nauczania i życia chrześcijańskiego (Ct 12). Katechumeni nazywani byli auditores, czyli „słuchającymi Słowa”. Podobnie w średniowieczu teologia stanowiła wiedzę o Biblii, a wielcy teologowie tego okresu byli magistri Sacrae Paginae. Jednak w epoce nowożytnej, zwłaszcza w dobie kontrreformacji, Biblia musiała „ustąpić miejsca” katechizmowi, co doprowadziło do utrwalenia się w katechezie tendencji pojęciowo-spekulatywnych oraz biblijno-historycznych (tzw. „historie biblijne”).

Powrót w katechezie do wymiaru biblijnego był trudny i trwał wieki. Pierwsze objawy „wiosny biblijnej” pojawiły się w połowie XIX w. w Tübingen (J.M. Sailer, B. Galura, J.B. Hirscher i in.). Do tych osiągnięć nawiązał przedwojenny ruch biblijny i liturgiczny P. Parscha. Przełomowym momentem okazało się opublikowanie dwóch prac: J. Jungmanna Die Frohbotschaft und unsere Glaubensverkündigung (Regensburg 1936) i F.X. Arnolda Dienst am Glauben (Freiburg 1948), w których opisano założenia odnowy kerygmatycznej. Kolejni przedstawiciele tego kierunku sformułowali istotne postulaty „samodzielnej katechezy biblijnej”. A. Barth uznał, że potrzeba, by przemówił sam tekst biblijny, dlatego należy „otworzyć Biblię dla ludzi” oraz „otworzyć człowieka dla Biblii”, a B. Dreher przypomniał, że najważniejszym zadaniem katechezy jest przekazanie prawdy Pisma Świętego.

Nauczanie według nowych założeń i podręczników ujawniło jednak szereg problemów dydaktycznych katechezy kerygmatycznej: a) przeładowanie katechezy treścią; b) brak pogłębienia teologicznego i umiejętności korzystania ze zdobyczy hermeneutyki biblijnej; c) rozwiązywanie problemów egzystencjalnych tylko za pomocą egzegezy prowadziło do egzegetyzmu; d) pietyczny wykład tekstu biblijnego powodował, że katecheza stawała się „akcją quasi-liturgiczną”; e) nie wzięto wreszcie pod uwagę osiągnięć psychologii rozwojowej i możliwości percepcyjnych katechizowanych. Pomimo trudności, ruch kerygmatyczny przyczynił się do wprowadzenia chrystocentryzmu w katechezie, wskazał na centralne miejsce historii zbawienia, wyodrębnił wymiar biblijny i liturgiczny, a także wypracował koncepcję katechezy jako wychowania w wierze. Dobre owoce odnowy biblijnej znalazły swoje uznanie w posoborowych dokumentach Kościoła.

 

3. Współczesna katecheza biblijna

 

Posoborowa odnowa dała impuls do rozwoju nowych kierunków katechezy biblijnej m.in.: hermeneutyczno-egzegetycznego (B. Dreher, H. Halbfas, A. Läpple), biblijno-indukcyjnego (K. Tilmann, J. Colomb, A. Exeler), pedagogii postaci (A. Höfer, H. Neuhold, F. Feiner), narracyjnego (G. Stachel, K. Schilling, O. Betz), ewangelizacyjnego (J. Hofinger, J.A. Vela, E. Alberich). Wszystkie one odpowiedziały pozytywnie na trzy postulaty wyrażone przez biskupa G. Kusza: 1) katecheza biblijna nie może być podporządkowana nauczaniu katechizmowemu; 2) Biblia nie może być traktowana jako księga cytatów dogmatycznych i zbiór przykładów moralnych; 3) należy odrzucić tzw. „stopnie formalne”.

Katecheza biblijna posiada własną dydaktykę i metodykę, jednakże w sytuacji domagającej się ponownej ewangelizacji powinna ona budować więzi pomiędzy prawdą wiary a poszukiwaniem prawdy, które ożywia wolność człowieka; powinna ukazać chrześcijaństwo jako „jedyną w swoim rodzaju, oryginalną i niepowtarzalną propozycję, wobec której będzie on musiał się określić i znaleźć w niej swoje miejsce, stając się podmiotem w procesie wiary” (E. Alberich). Katecheza w opcji ewangelizacyjnej ma więc prowadzić do spotkania pomiędzy słowem Bożym a ludzką wolnością, a przez to pomagać w wyborze i przeżywaniu Ewangelii w życiu codziennym.

 

Charytański J., Z zagadnień katechezy biblijnej w katechetyce, t. III, Warszawa 1984; Długosz A., Stupułkowska B., Wprowadzenie do dydaktyki biblijnej, Kraków 2000; Dziekoński S. (red.), Katecheza ewangelizacyjna w rodzinie, parafii, szkole, Warszawa 2002; Höfer A., Pismo Święte miejscem spotkania Boga z człowiekiem, Poznań 1998; Kochel J., Katecheza ewangelizacyjna w nauczaniu pastoralnym Carlo Maria kard. Martiniego, Opole 1999; Kudasiewicz J., Wymiar biblijny, w: M. Majewski (red.), Podstawowe wymiary katechezy, Kraków 1991, s. 7-35; Kusz G., Biblia w katechezie wczoraj i dziś, w: J. Kudasiewicz (red.), Biblia w nauczaniu chrześcijańskim, Lublin 1991, s. 87-115; Läpple A., Od egzegezy do katechezy, t. I-II, Warszawa 1986; Marek Z., Biblia w katechetycznej posłudze Słowa, Kraków 1998; Wawrzynów K.J., Biblia w nauczaniu szkolnym, Lublin 1992.

ks. Jan Kochel