KATECHEZA AKADEMICKA

 

Termin „katecheza akademicka” jest szeroki i określa działania eklezjalne zmierzające do rozwoju wiary osób studiujących. W praktyce ten rodzaj katechezy realizuje się w różnych formach w ramach duszpasterstw akademickich.

Początki studenckich duszpasterstw akademickich łączą się z powstawaniem ośrodków uniwersyteckich. W każdym silniejszym ośrodku akademickim budowano kościoły, które służyły społeczności profesorów i studentów (np. kościół św. Anny w Krakowie czy św. Jana w Wilnie). Duszpasterstwa akademickie tworzą ważne środowisko katechezy, która jako proces wzrastania w wierze (Ct 18) nie powinna być ograniczana do pewnego zamkniętego etapu w życiu człowieka.

 

1. Uwarunkowania katechezy akademickiej

 

Rozpoczynając naukę na wyższej uczelni, większość studentów ma za sobą okres edukacji religijnej związanej z katechezą rodzinną, szkolną i parafialną. Posiadane wiadomości religijne oraz praktykowanie wiary przez studentów są szczególnym „sprawdzianem” poprzednich form wychowania religijnego.

Z perspektywy teologiczno-pastoralnej można mówić o cechach charakterystycznych dla tego etapu życia, które sprzyjają albo utrudniają chrześcijańską formację religijną. Studenci przejmują te wszystkie pozytywne wartości obecne w społeczeństwie, które otwierają ich na Ewangelię. Są to m.in.: zainteresowanie prawami człowieka, problematyką etyczną i duchowością, poszukiwanie prawdy w zetknięciu problemami egzystencjalnymi, pragnienie sprawiedliwości, pokoju, wolności, solidarność z ubogimi i cierpiącymi, wzajemna pomoc, dostęp do środków szybkiego przekazu informacji, potrzeba wyciszenia.

Z drugiej strony, we współczesnym świecie jaskrawo widoczne są procesy i zjawiska negatywne z punktu widzenia poszczególnych osób, współczesnej kultury i misji Kościoła. Wśród wielu studentów na płaszczyźnie poznania dominuje racjonalizm i agnostycyzm, w działaniu często preferują indywidualizm, subiektywizm (także wobec prawd wiary i moralności), liberalizm i relatywizm. Religia uważana jest za sprawę prywatną, pozbawioną wpływu na życie społeczne, kulturowe i polityczne. W środowisku akademickim zauważyć można liczne przejawy bierności, ucieczki od odpowiedzialności oraz wypełnianie samotności różnego rodzaju zastępczymi formami przeżyć (hedonizm, uzależnienia, poszukiwanie silnych doznań emocjonalnych). Na skutek perspektywy bezrobocia narasta zniechęcenie, apatia, rozczarowanie i cynizm. Wypaczenie sensu ludzkiej płciowości negatywnie odbija się na myśleniu o własnej przyszłości. U wielu studentów w sposobie myślenia i działania uwidacznia się ateizm praktyczny, któremu odpowiada przesiąknięta sekularyzmem wizja życia i przeznaczenia człowieka, szerzą się różne formy religijności bez Boga, dużą popularnością cieszą się religie czy światopoglądy niechrześcijańskie. Na płaszczyźnie religijnej widoczna jest niekiedy wręcz zastraszająca ignorancja. Wielu studiujących nie przejawia zainteresowania tematyką religijną, w ich życiu daje o sobie znać silny rozdźwięk pomiędzy wiarą a jej praktykowaniem, nie ma konsekwencji w wypełnianiu obowiązków wynikających z wiary. Spora liczba studentów zachowuje wewnętrzny dystans wobec Kościoła bez zewnętrznych manifestacji (np. oficjalnych odejść), często na zasadzie: „być w Kościele nic nie kosztuje, a może się przydać”. Zjawisko częściowej i warunkowej przynależności do Kościoła uwidacznia się także w dystansowaniu się wobec instytucji, w nieliczeniu się z jego nauczaniem i działalnością. Istotną przyczyną takiego stanu jest brak osobistego odniesienia do oficjalnych przedstawicieli Kościoła (katechetów, księży, biskupów). Zauważalny jest spadek albo całkowity zanik pewnych form życia religijnego (niedzielna Eucharystia, modlitwa osobista, lektura Pisma Świętego, rozmowy na tematy religijne).

Procesy charakterystyczne dla wieku studenckiego z jednej strony mogą wspomagać rozwój religijny, z drugiej – zwłaszcza pod wpływem środowiska – mogą go mocno hamować czy wręcz uniemożliwiać. Wśród ważnych doświadczeń tego okresu należy wymienić: „oderwanie” od domu i rodzinnej parafii; intensywne poszukiwanie własnej tożsamości; dokonywanie ważnych życiowo decyzji (o kierunku studiów, o pracy, o założeniu rodziny); weryfikacja własnych poglądów i przekonań; dość znaczna podatność na wpływ innych, także mediów; niekiedy swoisty syndrom „małego chłopca czy dziewczynki, których nikt nie pilnuje”; u wielu doświadczenie wyobcowania przy wewnętrznej, silnej potrzebie bycia z innymi; pragnienie przyjaźni, otwartość na innych, chęć zestawiania własnych poglądów z innymi, porównywania, zdobywania nowych doświadczeń; lęk przed sobą, przed innymi, przed przyszłością; „bagaż” własnych negatywnych przeżyć; pogłębiająca się krytyka wobec siebie i innych, wobec znanych autorytetów.

Trudno jest traktować powyższe uwagi jako całościową charakterystykę 1,7 miliona polskich studentów. Są to jedynie pewne tendencje, których cennym sprawdzeniem byłyby przeprowadzone badania empiryczne. Każde uogólnienie może szkodzić poszczególnym osobom i być w konkretnych wypadkach zbyt pobieżne, łagodne albo surowe. Przedstawione treści nie są jednoznaczną oceną wszystkich studentów, lecz ogólną prezentacją „wieku akademickiego”, na kanwie której można zaproponować konkretne działania duszpasterskie. Religijna formacja studentów (por. modele katechezy dorosłych) powinna być kościelna, adekwatna do odbiorców, trwała, ewangelizacyjna, chrystocentryczna, humanistyczna, elitarna, zaprogramowana i apostolska.

 

2. Duszpasterstwa akademickie jako środowiska katechezy

 

Współcześnie w Polsce ośrodki duszpasterstw akademickich zlokalizowane są w Warszawie, Krakowie, Poznaniu, Gdańsku, Wrocławiu, Łodzi i w innych miastach, gdzie funkcjonują szkoły wyższe. W sumie jest ich blisko dwieście. Jedną z istotnych płaszczyzn propagowania i opisywania działalności duszpasterstw jest Internet (por. www.swanna.waw.pl). Trudno jest o całościową charakterystykę działających w Polsce duszpasterstw, gdyż każde istnieje w określonych warunkach i tworzą je konkretne osoby (duszpasterze i studenci), które nadają poszczególnym duszpasterstwom swoiste oblicze. Warto jednak wskazać podstawowe struktury, obrane cele i zadania oraz środki i metody, jakimi posługują się współczesne grupy duszpasterstw studenckich.

Niektóre z ośrodków duszpasterstwa posiadają sformalizowaną strukturę, łącznie z przyjęciem osobowości prawnej i niezależności ekonomicznej. Jedne działają na zasadzie stowarzyszeń, pozostałe jako mniej albo bardziej zorganizowane grupy studenckie. Większość duszpasterstw funkcjonuje na zasadzie diakonii, wśród których najczęściej można znaleźć: grupę modlitewną, liturgiczną, charytatywną (wolontariat), ewangelizacyjną i muzyczną. W ramach duszpasterstwa akademickiego rozwijają się ruchy kościelne („Ruch Światło-Życie”, „Odnowa w Duchu Świętym”, „Wiara i Światło”, „Neokatechumenat”, „Komunia i Wyzwolenie”, szkoły nowej ewangelizacji), realizując różne formy katechezy: od indywidualnej do wspólnotowej.

Charakterystyczne dla współczesnego duszpasterstwa są określone metody pracy, ukierunkowane zarówno na rozwój duchowy, jak i szeroko rozumiane samowychowanie. Są to m.in.: msze św., adoracje Najświętszego Sakramentu, nabożeństwa okolicznościowe (różaniec, droga krzyżowa, Gorzkie żale, nabożeństwa majowe), sakrament pokuty, katechezy systematyczne i okolicznościowe, kierownictwo duchowe, rekolekcje adwentowe i wielkopostne, dni skupienia, nocne czuwania, pielgrzymki (np. na Jasną Górę, do Lednicy, do pobliskich sankuariów), odwiedziny kolędowe, kursy przygotowujące do sakramentów (chrztu, bierzmowania, małżeństwa), akcje ewangelizacyjne, modlitwy kanonami z Taizé, wykłady i sympozja popularnonaukowe, poradnictwo psychologiczne, dyskusyjne kluby filmowe, kursy komunikacji interpersonalnej, asertywności czy tańca, grupy językowe i inne, zależne od studenckiej inwencji i zaangażowania. Spotkania mają charakter systematyczny lub okolicznościowy. Niektóre z duszpasterstw organizują „chrześcijańskie juwenalia” w formie kilkudniowego świętowania, na które składają się koncerty, przedstawienia teatralne, interesujące spotkania. Dużą popularnością cieszą się różnego rodzaju wyjazdy zarówno w czasie wakacji, jak i w trakcie roku akademickiego, wędrówki w góry, rajdy piesze i rowerowe, spływy kajakowe czy wyjazdy zagraniczne.

Katecheza proponowana przez duszpasterstwa akademickie łączy w sobie elementy ogólnoludzkie z chrześcijańskimi. Wydaje się, że współcześnie tylko taki model ma szansę zaistnieć w społeczności akademickiej. Katecheza bowiem nie jest jedynie dodatkiem do rozwoju człowieka, lecz silnie opiera się na formacji ludzkiej i już tutaj się rozpoczyna. Doświadczenie wiary ma swój początek w spotkaniu z Bogiem, który pozwala się odnaleźć we wspólnocie. Budowanie wśród studentów wspólnot wiary, opartych na wzajemnych bezpośrednich i przyjacielskich odniesieniach, jest istotną szansą dla duszpasterstwa akademickiego i prowadzonej tam katechezy.

 

Anderwald A., Duszpasterstwo akademickie jako droga nowej ewangelizacji, HD 68(1998) nr 3, s. 128-130; Chałupniak R., Duszpasterstwo akademickie jako forma katechezy dorosłych, w: P. Jaskóła, R. Porada (red.), Ad plenam unitatem, Opole 2002, s. 517-526; Jeżyna K., Duszpasterstwo akademickie wspólnotą, „Ethos” 10(1997) nr 2-3, s. 201-205; Narecki Z., Koncepcja ewangelizacji młodzieży akademickiej, RTK 37(1990) nr 6, s. 29-41; Podstawka K., Duszpasterstwo akademickie, w: R. Kamiński (red.), Duszpasterstwo specjalne, t. II, Lublin 1998, s. 243-271; Przybecki A., Między zagrożeniem a potrzebą obecności. Koncepcja duszpasterstwa akademickiego w Polsce po przełomie 1989 r., Poznań 1999 (literatura – tamże, s. 227-252); Rak R., Żarnowiecki K., Akademickie duszpasterstwo, EK 1, k. 221-224; Sekretariat Ogólnopolskiego Kolegium Duszpasterzy Akademickich, Informator Duszpasterstwa Akademickiego w Polsce 2000/2001, Warszawa 2000; Spyra M., Duszpasterstwo akademickie w Polsce, OsRomPol 19 (1998) nr 11, s. 47-49.

ks. Radosław Chałupniak