KANON KSIĄG PISMA ŚWIĘTEGO

 

Kanon Pisma Świętego to zbiór ksiąg natchnionych przez Boga, przyjętych i uznanych przez Kościół za nieomylną regułę wiary i moralności z racji ich boskiego pochodzenia, gr. kanon – „trzcina”, „pręt mierniczy”, a wtórnie i w sensie przenośnym: „miara”, „reguła”, „norma”, z czasem kanon to określony zbiór pism, katalog, spis.

 

1. Kryterium kanoniczności

 

Kryterium kanoniczności jest jedno i to samo od wieków, a jest nim podane przez nieomylny Nauczycielski Urząd Kościoła nauczanie Chrystusa i apostołów, czyli tzw. tradycja bosko-apostolska (KO 8). Orzeczenie, że jakaś księga jest kanoniczną, sprowadza się do stwierdzenia, iż Jezus i apostołowie uznawali ową księgę za natchnioną. Zatem kanoniczność zakłada natchnienie księgi i tylko księgi natchnione mogą być kanonicznymi, czyli włączonymi do kanonu ksiąg Pisma Świętego. Skoro tak ścisły jest związek pojęć: kanoniczność i natchnienie, to trzeba zauważyć, że natchnienie to fakt nadprzyrodzony, a jego istnienie można poznać jedynie z Objawienia Bożego, zawartego w Piśmie Świętym i Tradycji (przekaz ustny). Inne kryteria kanoniczności:

1) czytanie liturgiczne jakiejś księgi w kościele jako księgi Pisma Świętego – liturgia słowa;

2) apostolskie pochodzenie (autorstwo albo wpływ apostoła na autora);

3) budująca treść, zgodna z nauką proroków i hagiografów Nowego Testamentu.

2. Historia kanonu ksiąg Starego Testamentu

 

Tworzenie się kanonu ksiąg Starego Testamentu to proces w dziejach narodu żydowskiego. Pisma mędrców, królów i proroków żyły w nauczaniu kapłanów i w tradycji rodzinnej (opowiadano w czasie świąt o wielkich dziełach Bożych w życiu narodu).

Oficjalne określenie, co składa się na kanon ksiąg Starego Testamentu, dokonało się w 90 r. po Chr. na synodzie w Jamnii. Było to postanowienie żydowskich rabinów i uczonych w Piśmie. Zatem już w I w. po Chr. Żydzi posiadali zbiór ksiąg, które w ich przekonaniu były natchnione przez Boga. Księgi te podzielili na: Prawo, Proroków i Pisma.

Prawo (Rdz, Wj, Kpł, Lb i Pwt – Pięcioksiąg u Żydów) – ostateczny kształt przybrało w V w. przed Chr; od czasów Ezdrasza (po niewoli babilońskiej) Żydzi przyjęli je oficjalnie, jako święte „Prawo Mojżeszowe”, „Prawo Pańskie”. Prorocy (od Joz do Krl oraz prorocy) – na podstawie Księgi Syracha 46,1-49,12 (tzw. Pochwała Ojców) poświadcza się istnienie tego zbioru ok. 180 r. przed Chr. Pisma – zbiór wyrosły wokół Psalmów; należą do niego: Ps, Prz, Hi, Pnp, Est, Lam, Koh, Rut, 1-2 Krn, część Dn, Ezd i Ne; ukształtował się pomiędzy IV a II w. przed Chr.

Odrzucono księgi deuterokanoniczne (Tb, 1-2 Mch, Ba, Syr, Mdr oraz części z ksiąg Est i Dn). Racje były następujące: 1) napisano je poza Palestyną; 2) w języku innym niż hebrajski i aramejski; 3) brakowało kogoś (proroka, uznanego autorytetu), kto zaświadczyłby o kanoniczności tych ksiąg.

Wielu ojców Kościoła przyjmowało ten krótszy kanon Starego Testamentu (tzw. palestyński, liczący 39 ksiąg protokanonicznych), a w okresie Reformacji przejęli go także protestanci. Kościół Wschodni też niezbyt przychylnie odnosił się do ksiąg deuterokanonicznych, a mimo to zalecano je do czytania, cytowano, a nawet uważano za pożyteczne.

Kompletny kanon katolicki, obejmujący 45 ksiąg Starego Testamentu, przyjmuje się od czasów św. Augustyna (IV/V w. po Chr.). Synody w Hipponie i Kartaginie (IV w. po Chr.) przyjęły cały kanon.

 

3. Historia kanonu ksiąg Nowego Testamentu

 

Kościół chrześcijański od początku posiadał i przyjmował kanon Starego Testamentu (wersja gr. – Septuaginta, skrót: LXX). Był on proroctwem o Jezusie. Chrystus żył i przekazał swoim Apostołom naukę o Królestwie Bożym i o wypełnieniu się na Nim zapowiedzi ST. Naukę Chrystusa podjęli apostołowie i ją głosili (mandat misyjny – Mt 28,19-20). Były więc w pierwotnym Kościele trzy autorytety: Stary Testament, Jezus i apostołowie. Po wniebowstąpieniu Jezusa przekazywano ustnie Jego słowa (tradycja). Z czasem zaczęto je spisywać (redakcja). Podobnie było z nauczaniem apostołów.

Ewangelie o Jezusie, mimo że nie są najstarszymi pismami Nowego Testamentu, to jednak jako pierwsze były stawiane na równi ze ST. Wcześnie uznano je za kanoniczne (natchnione i przyjęte przez Kościół).

Ok. 140 r. bp Papiasz powołuje się na ewangelie Marka i Mateusza. Justyn cytuje ewangelie jako autorytet. Męczennicy z Numidii, obok Pism, Prawa i Proroków, wymieniają Księgi, Listy św. Pawła (jedynie Stary Testament i ewangelie nazywano Księgami). Ojcowie apostolscy świadczą, że w II w. były Księgi, które nazywano „Ewangelią” i posiadały one szczególny autorytet.

W I i II wieku znane są w Grecji, Azji Mniejszej i Italii listy Pawłowe. Z czasem ojcowie Kościoła potwierdzają znajomość innych pism, które posiadały rangę i autorytet.

Dlaczego zaczął się tworzyć kanon Ksiąg Nowego Testamentu? Powodów było wiele, np.:

– liczne apokryfy NT (pobożne opowiadania o Jezusie i apostołach);

– herezje Marcjona (przyjmował tylko Łk i dziesięć Listów św. Pawła);

– herezje montanistów (twierdzili, że mają prawo do dalszych objawień od Ducha Świętego);

– pisma gnostyckie (głoszą skrajny dualizm).

Powszechnie przyjmuje się, że w początkach III w. kanon ksiąg Nowego Testamentu obejmował większość ksiąg kanonicznych.

Najwcześniejsza lista to tzw. Kanon Muratoriego (prywatny spis ksiąg) z ok. 180 r., który uznawany był w Rzymie, lecz pomija pewne pisma Nowego Testamentu (Hbr, 1-2 P, Jk). Hbr – nie był przyjmowany na Zachodzie, a Ap na Wschodzie. Różne listy przyjmowano w Kościołach: greckim, łacińskim i syryjskim. Synod w Laodycei (360 r.) – pełny Kanon, ale bez Ap.

Bazyli, Grzegorz z Nyssy i Epifaniusz przyjmują też i Ap. Atanazy w 367 r. wylicza wszystkie 27 ksiąg Nowego Testamentu. Kanon łaciński został zatwierdzony w Hiszpanii (393 r.) i Kartaginie (397 r. i 419 r.), w Italii zaś przez list Innocentego I do Eskuperiusza.

Mimo różnic w Kościołach (łacińskim i greckim), Sobór Efeski (431 r.) i Chalcedoński (451 r.) potwierdzają kanoniczność 27 ksiąg Nowego Testamentu.

Najwięcej problemów było z Hbr. Dopiero autorytet św. Tomasza z Akwinu i Mikołaja z Lire spowodowały przyjęcie tej księgi do kanonu.

Na Soborze Florenckim (1441) istnieje oficjalny, pierwszy zbiór ksiąg Starego i Nowego Testamentu, a Sobór Trydencki (1545-1563) podaje jako dogmat wykaz ksiąg Starego i Nowego Testamentu (8.04.1546 r.).

Sobór Watykański I (1870) i Watykański II (1965) powtarzają naukę Soboru Trydenckiego: „Święta Matka Kościół, na podstawie wiary apostolskiej, uznaje [księgi Starego i Nowego Testementu] w całości, ze wszystkimi ich częściami za święte i kanoniczne dlatego, że są spisane pod natchnieniem Ducha Świętego, Boga mają za autora i jako takie zostały mu przekazane” (KO 11).

 

4. Wskazania katechetyczne

 

Kanon ksiąg Starego i Nowego Testamentu to Pismo Święte. Powinno ono stanowić zasadnicze źródło dla katechezy. Jezus i Apostołowie nieustannie odwoływali się do tekstów świętych. Słowo Boże ma bowiem swój autorytet i rangę.

1. Pismo Święte jest tekstem natchnionym, spisanym z woli Boga pod wpływem (inspiracją) Ducha Świętego. Należy więc podkreślać jego boskie pochodzenie.

2. Słowo Boże ma swoją dynamikę i historię oddziaływania. „Duch Boży tchnie, kędy chce”. Skierowane jest do konkretnego słuchacza i odbiorcy Słowa.

3. Chrześcijanie na przestrzeni wieków nie mieli tak łatwego dostępu do ksiąg świętych jak my. Powszechność Pisma Świętego sprawia, że nie cenimy sobie możliwości obcowania ze słowem Bożym. Należy akcentować znaczenie Pisma Świętego w życiu osobistym, rodzinnym i w życiu Kościoła (intronizacja Pisma Świętego; wieczory biblijne; kręgi biblijne itp.).

4. Świętość Pisma Świętego. Do przyjęcia słowa Bożego trzeba się przygotować duchowo. Przystąpić do świętości jako święci (oczyszczeni z grzechów).

 

Du Toit A.B., Kanon, w: B. M. Metzger, M. D. Coogan (red.), Słownik wiedzy biblijnej, Warszawa 1997, s. 286-292; Harrington W.J., Klucz do Biblii, Warszawa 1995, s. 45-53; Homerski J., Kanon Ksiąg Świętych, w: J. Szlaga (red.), Wstęp ogólny do Pisma Świętego, Poznań-Warszawa 1986, s. 69-97; Langkammer H., Mały słownik biblijny, Wrocław 2001, s. 163-164; Paciorek A., Wstęp ogólny do Pisma Świętego, Tarnów 1999, s. 71-85; Trummer P., Kanon, w: A. Grabner-Haider (red.), Praktyczny słownik biblijny, Warszawa 1994, s. 537-540.

 

ks. Wiesław Dąbrowa