eucharystia

 

1. Teologia

 

Eucharystia stanowi ośrodek życia Kościoła powszechnego, lokalnego i poszczególnych wiernych: objawia, buduje i rozwija Kościół; uświęca człowieka i oddaje kult Bogu; wspomina w cyklu rocznym misteria odkupienia; jednoczy z Bogiem i wspólnotą; daje życie wieczne. Pozostałe sakramenty i sakramentalia prowadzą do Eucharystii i z nią są związane.

Sprawowanie Eucharystii jest: sakramentalną ofiarą Krzyża; świętą ucztą; pamiątką męki, śmierci i zmartwychwstania Chrystusa. Msza św. jest jednocześnie: ofiarą uwielbienia, dziękczynienia, przebłagania i zadośćuczynienia. Chrystus jest rzeczywiście obecny w samym zgromadzeniu zebranym w Jego imię; w osobie szafarza, w swoim słowie, a w sposób substancjalny i trwały pod postaciami eucharystycznymi. Przemiana chleba i wina w Ciało i Krew Chrystusa dokonuje się mocą słowa Chrystusa i działania Ducha świętego.

Eucharystia jest czynnością Chrystusa i Kościoła, dlatego wszyscy uczestnicy celebrują. Tylko prezbiter może składać ofiarę mszy św. i przewodniczyć zgromadzeniu – z uwagi na naturę kapłaństwa urzędowego. Ze względu na kapłaństwo wspólne wiernych każdy powinien w pełni wykonywać wyłącznie tylko to, co do niego należy z natury rzeczy i zajmowany stopień w ludzie Bożym.

Godność Eucharystii wymaga odpowiedniego przygotowania liturgii, które dotyczy: miejsca celebracji; obrzędów liturgicznych; troski o świadomy, czynny i pełny udział wiernych; ksiąg liturgicznych. Biskup diecezjalny odpowiada za sprawowanie Eucharystii w diecezji. Kapłan nie może na własną rękę niczego dodawać, opuszczać i zmieniać w ustalonych obrzędach liturgicznych.

Kościół zobowiązuje wiernych do uczestniczenia we mszy św. w niedziele i święta nakazane oraz do przyjmowania Eucharystii przynajmniej raz w roku. Zaleca jednak, aby wierni uczestniczący we mszy św. odpowiednio usposobieni przyjmowali Komunię za każdym razem.

 

2. Historia

 

1. Ustanowienie Eucharystii. Chrystus Pan ustanowił Eucharystię podczas uczty paschalnej na Ostatniej Wieczerzy z Apostołami. Wieczerza paschalna odbywała się zgodnie z przepisami Starego Przymierza (Wj 11-13; Kpł 22,4-8; Pwt 16,1-8; Lb 9,1-5). Dwie tradycje biblijne przekazują opis ustanowienia: a) tradycja Piotrowa: Mk 14,22-24; Mt 26,26-28; b) tradycja Pawłowa: Łk 22,15-20; 1 Kor 11,23-25. Pan Jezus podczas wieczerzy umył uczniom nogi i dał im przykazanie miłości (J 13,1-17). Obrzęd ustanowienia składał się z czterech elementów, które wykonał Jezus: (1) wziął chleb i kielich; (2) odmówił nad nimi dziękczynienie; (3) połamał chleb; (4) podał uczniom do spożywania. Następnie polecił, aby powtarzać Jego słowa i gesty, aż powtórnie przyjdzie (1 Kor 11,26).

2. Czasy apostolskie (lata 33-100). Kościół od początku był wierny poleceniu Pana, dlatego uczniowie trwali w nauce apostolskiej, we wspólnocie i w łamaniu chleba (Dz 2,42.46; 20,7.11). Eucharystii przewodniczył apostoł, jego przedstawiciel albo następca (starszy wspólnoty). Sprawowano ją w niedzielę wieczorem po uczcie szabatowej w domu prywatnym. Liturgię słowa początkowo celebrowano w synagodze i świątyni do jej zburzenia. Potem przed łamaniem chleba odczytywano listy i pamiętniki apostołów oraz dodawano homilię. Komunii św. udzielano pod dwiema postaciami.

3. Okres prześladowań chrześcijan do dekretu cesarza Konstantyna (lata 100-313). Struktura liturgii, według świadectwa św. Justyna, była następująca: czytanie słowa Bożego, homilia celebransa, modlitwa powszechna, pocałunek pokoju, przyniesienie chleba, wina i wody do ołtarza, dalej celebrans odmawia modlitwę dziękczynienia, którą uczestnicy potwierdzają przez „Amen”, diakon rozdaje Komunię św. pod dwiema postaciami, pozostali diakoni zanoszą Komunię nieobecnym do domu. Ustalono zasady: ważna jest Eucharystia sprawowana przez biskupa lub prezbitera, którego biskup upoważnił; udział w niej mogą brać tylko wtajemniczeni przez sakramenty chrztu i bierzmowania.

4. Złoty okres rozwoju liturgii od edyktu mediolańskiego do Grzegorza Wielkiego (lata 313-604). Budowanie świątyń powoduje, że przestrzeń sakralna staje się znakiem obecności Chrystusa i obrazem Kościoła. W tym czasie: powstaje służba liturgiczna; dokonuje się ustalenie stroju liturgicznego; kształtuje się liturgia stacyjna; następują próby kodyfikacji liturgii przez sakramentarz i ordines, jako początek ksiąg liturgicznych. Zostaje ustalony tekst mszalnego Kanonu Rzymskiego.

5. Rozwój liturgii rzymskiej od Grzegorza Wielkiego do Grzegorza VII (lata 604-1085). Reforma liturgii została przeprowadzona na polecenie cesarza Karola Wielkiego (VIII w.). Następuje unifikacja ksiąg liturgicznych. Powstają objaśnienia tekstów mszalnych dla wiernych opracowane przez Amalarego z Metz oraz alegoryczna wykładnia mszy według Alkuina.

6. Liturgia rzymska w okresie od Grzegorza VII do Soboru Trydenckiego (lata 1085-1570). Reforma liturgii została przeprowadzona przez Grzegorza VII. Wydano pontyfikał rzymski, w którym ujęto: modlitwy, przepisy, pouczenia i wyjaśnienia. Pierwszy mszał, wydany przez papieża Innocentego III, zawierał: modlitwy, czytania biblijne i przepisy liturgiczne. Nastąpiły zmiany w układzie świątyni: przysunięcie ołtarza do ściany; kapłan celebruje tyłem do wiernych; ciche modlitwy kapłana; odsunięcie wiernych od prezbiterium; ustawienie stall w długim prezbiterium i balasek oddzielających prezbiterium; umieszczenie ambony w środku nawy świątyni; wprowadzenie bocznych ołtarzy dla mszy cichych; powstaje tabernakulum dla przechowywania większej ilości konsekrowanych Hostii. Udział wiernych w liturgii polega na słuchaniu i pobożności oglądania oraz adoracji podniesionej Hostii.

7. Msza po Soborze Trydenckim do Soboru Watykańskiego II (lata 1570-1970). Reforma soborowa sprawowania mszy św. spowodowała wydanie jednego mszału dla całego Kościoła w języku łacińskim (1570) i powołanie Kongregacji Obrzędów (1588). Ujednolicono celebracje dzięki rubrycystyce liturgicznej. Aktywni są tylko duchowni zaś udział wiernych sprowadza się do słuchania i adoracji, a z czasem do odprawiania nabożeństw, modlitw prywatnych i pieśni w języku ojczystym podczas liturgii. Pod koniec okresu powstaje oddolny ruch liturgiczny, który pragnie pomóc wiernym w czynnym uczestnictwie we mszy św. przez wydawanie: mszalików, śpiewników, modlitewników, tłumaczenie tekstów mszalnych na języki ojczyste.

8. Msza od wydania mszału przez papieża Pawła VI w 1970 roku. Reforma soborowa liturgii zapoczątkowana zostaje przez konstytucję o liturgii (1963). Celem reformy była troska Kościoła o to, aby wierni podczas Eucharystii nie byli obecni jak obcy i milczący widzowie, lecz aby przez obrzędy i modlitwy dobrze tę tajemnicę zrozumieli oraz uczestniczyli w niej świadomie, pobożnie i czynnie (KL 48). Następuje wydanie mszału rzymskiego (1970) i lekcjonarza mszalnego (1970) oraz pomocy liturgicznych dla wiernych: modlitwa wiernych; modlitewniki i śpiewniki.

9. Schemat historycznego rozwoju liturgii mszalnej w Kościele rzymskokatolickim. Etapy liturgicznego rozwoju obrzędów mszalnych można przedstawić schematem: msza w domach (I-III w.); msza w bazylikach (IV-V w.); msza stacyjna (VI-VII w.); msza alegoryczna (VIII-IX w.); msza dramatyczna (X-XVI w.); msza rubrycystyczna (XVII-XX w.); msza wspólnotowa (XXI-).

 

3. Liturgia

 

1. Ogólna struktura mszy św. Msza św. składa się jakby z dwóch części: z liturgii słowa i  z liturgii eucharystycznej, które tak ściśle łączą się ze sobą, że stanowią jeden akt kultu, albowiem we mszy św. zostaje zastawiony zarówno stół słowa, jak i Chrystusowego Ciała, z którego wierni czerpią naukę i pokarm. Niektóre zaś obrzędy rozpoczynają i kończą celebrację. Podział obrzędów: obrzędy wstępne, liturgia słowa; liturgia eucharystyczna, obrzędy zakończenia.

2. Szczegółowy podział obrzędów mszy św. Obrzędy wstępne: wejście; pozdrowienie ołtarza i zgromadzonego ludu; akt pokuty; „Panie, zmiłuj się nad nami”; hymn „Chwała na wysokości”; kolekta. Liturgia słowa: czytania biblijne; psalm responsoryjny; aklamacja przed czytaniem Ewangelii; homilia; wyznanie wiary; modlitwa powszechna. Liturgia eucharystyczna: przygotowanie darów; modlitwa nad darami; modlitwa eucharystyczna; Modlitwa Pańska; obrzęd pokoju; łamanie chleba; Komunia. Obrzędy zakończenia: krótkie ogłoszenia; kapłańskie pozdrowienie i błogosławieństwo; odesłanie ludu; oddanie czci ołtarzowi.

3. Miejsce sprawowania Eucharystii. Stanowi je kościół lub inne odpowiednie i godne miejsce. Kryteria wystroju kościoła: ma utwierdzać wiarę i pobożność, być zgodny z prawdą, którą wyraża, i celem, któremu służy (pouczenie wiernych) oraz odpowiadać godności miejsca świętego. Plan budowli kościelnej ma wyrażać obraz zgromadzonego ludu, a więc jego organiczną i hierarchiczną strukturę; umożliwić zachowanie porządku; ułatwić wykonywanie funkcji liturgicznych; wiernym zapewnić czynny udział w liturgii, ukazać jedność całego ludu Bożego, sprzyjać pobożności i ukazywać świętość misterium.

4. Chleb i wino do sprawowania Eucharystii. Za przykładem Chrystusa Pana chleb ma być: czysto pszenny, świeżo wypieczony i niekwaszony; zgodnie ze starożytną tradycją Kościoła łacińskiego. Natura znaku domaga się tego, by materia służąca do sprawowania Eucharystii miała wygląd pokarmu; powinien być tak przyrządzony, aby kapłan w czasie mszy z ludem mógł rzeczywiście przełamać Hostię na kilka części i rozdzielić, przynajmniej niektórym wiernym. Czynność łamania chleba, która w okresie apostolskim dała nazwę Eucharystii, wyraźniej ujawni moc i wymowę znaku jedności wszystkich w jednym Chlebie. Będzie też znakiem miłości, ponieważ jeden Chleb dzieli się między braci. Wino do celebrowania Eucharystii, za przykładem Chrystusa Pana, powinno być: z owocu winnego krzewu (por. Łk 22,18), naturalne i czyste, to jest bez jakichkolwiek dodatków obcych substancji.

5. Formy sprawowania mszy św. Msza pontyfikalna – w Kościele lokalnym zajmuje pierwsze miejsce ze względu na znaczenie symboliczne. Przewodniczy jej biskup w otoczeniu swego prezbiterium, diakonów oraz świeckich pełniących posługi, i  w której święty lud Boży w pełni i czynnie uczestniczy. Wtedy bowiem w szczególny sposób objawia się Kościół. Msza parafialna – przedstawia Kościół powszechny w określonym czasie i miejscu. Msza konwentualna – stanowi część codziennej służby Bożej wszystkich członków w niektórych wspólnotach zakonnych i kanoników. Msza święta z ludem – oznacza mszę, w której uczestniczą wierni zwłaszcza w niedziele i święta obowiązujące. Należy ją sprawować w parafiach w miarę możliwości ze śpiewem i z odpowiednią liczbą usługujących. Msza koncelebrowana – ukazuje we właściwy sposób jedność kapłaństwa, ofiary i całego ludu Bożego. Msza z jednym usługującym – asystuje i odpowiada tylko jeden usługujący. Zachowuje się obrzęd mszy św. z ludem, a usługujący w miarę możliwości wykonuje funkcje ludu.

6. Funkcje i posługi we mszy św. Celebracja objawia Kościół i wpływa na niego, poszczególnych zaś jego członków dotyczy w różny sposób, zależnie od zróżnicowania stanów, funkcji i aktualnego uczestnictwa. Funkcje wynikające ze święceń pełnią: biskup, prezbiter i diakon. Funkcje ludu Bożego: wszyscy wierni mają dziękować Bogu i składać wspólnie ofiarę, słuchać Bożego słowa; wspólnie przystępować do stołu Pańskiego; uczyć się ofiarowania samych siebie. Szczególne funkcje liturgiczne pełnią: akolita; lektor; nadzwyczajny szafarz rozdzielania Komunii św.; ministranci; psałterzysta; schola; chór; organista; kantor; dyrygent; zakrystian, komentator; zbierający ofiary; utrzymujący porządek; mistrz ceremonii.

 

Jan Paweł II, Encyklika „Ecclesia de Eucharistia”, Poznań 2003; Katechizm Kościoła Katolickiego, Poznań 1994, nr 1322-1419; Kodeks Prawa Kanonicznego, Poznań 1984, kan. 897-958; Kunzler M., Liturgia Kościoła, Poznań 1999, s. 275-400; Nadolski B. (red.), Mszał księgą życia chrześcijańskiego, Poznań 1986; tenże, Liturgika. Eucharystia, t. III, Poznań 1992; Ogólne Wprowadzenie do Mszału Rzymskiego, Poznań 2004; Pastuszko M., Najświętsza Eucharystia według Kodeksu Prawa Kanonicznego Jana Pawła II, Kielce 1997; Sinka T., Zarys liturgiki, Kraków 1994, s. 167-223; Świerzawski W. (red.), Msza święta, t. III, Kraków 1992.

 

ks. Rudolf Pierskała