DYSCYPLINA W KATECHEZIE

 

W historii odnotować można wiele prób rozwiązań problemów związanych z dyscypliną w wychowaniu, które nie zawsze licowały z godnością osoby i poszanowaniem jej praw. Zwolennicy łatwych rozwiązań często szermowali hasłem większej wolności oraz akcentowania uczniowskich praw, co z kolei prowadziło do osłabienia roli nauczyciela. Przedstawiciele innej, skrajnej opcji domagali się wzmocnienia praw nauczyciela, graniczącego z wyraźnym naruszeniem uczniowskich uprawnień. Tymczasem problem dyscypliny w wychowaniu nie może być kwestią jakiejś ideologizacji. Wymaga on bardzo realistycznego podejścia i odnajdywania wciąż na nowo „złotego środka” tak, by prawa i przywileje pewnych grup nie ograniczały jednocześnie podstawowych praw innych osób. Problem dyscypliny nie można rozwiązać ani siłą, ani przemilczaniem.

 

1. Terminologia

 

Samo pojęcie „dyscyplina” nie jest jednoznaczne. Łac. disciplina oznacza: 1. nauka, nauczanie; a) wiedza, wykształcenie; b) system, metoda uczenia; c) dział wiedzy, umiejętność; d) szkoła, zakład naukowy; 2. wychowanie, chów; a) sposób życia, przyzwyczajenia, zasady; b) porządek, urządzenie, ćwiczenie; ustrój państwa. Ten szeroki zakres semantyczny nie zmienia się także na płaszczyźnie pedagogiki. W. Okoń podaje dwa znaczenia „dyscypliny”: „1) podporządkowanie się normom regulującym stosunki w danej zbiorowości: w rodzinie, grupie uczniowskiej, klasie szkolnej, organizacji; szczególną postać stanowi świadoma dyscyplina; 2) gałąź wiedzy”. Autor ten precyzuje pojęcie „dyscyplina” przez przymiotnik „świadoma”. W takim wypadku chodzi o „przestrzeganie przez jednostkę bądź grupę społeczną zasad postępowania, których wartość bezspornie uznaje. Przeciwieństwem świadomej dyscypliny jest dyscyplina oparta na zmuszaniu do przestrzegania norm, które jednostka lub grupa uznaje za niesłuszne czy niesprawiedliwe. Szanse wprowadzenia świadomej dyscypliny są większe w takiej szkole, w której między systemami wartości reprezentowanymi przez nauczycieli i uczniów nie ma większych rozbieżności; to samo można powiedzieć o rodzinie i relacji między światem wartości rodziców i dzieci. Podstawą wprowadzenia w szkole czy w domu świadomej dyscypliny jest proces wychowawczy, polegający na traktowaniu dzieci i młodzieży jako partnerów, którym należy okazywać szacunek, ale jednocześnie stawiać odpowiadające ich możliwościom wymagania. Wielką pomoc w kształtowaniu u dzieci i młodzieży świadomej dyscypliny stanowi grupa rówieśnicza”. Wzajemne poszanowanie nauczyciela i ucznia oraz współpraca środowisk wychowawczych stanowią fundament dyscypliny służącej wychowaniu.

 

2. Dyscyplina i katecheza

 

Do problemu dyscypliny w katechezie można podejść z różnych stron. Najbardziej przejrzysty wydaje się opis: diagnoza – profilaktyka – terapia.

Pierwszy blok tematyczny dotyczy pytania: Jak jest? Problemy z dyscypliną, z utrzymaniem porządku w procesie nauczania, nie są jedynie związane z katechetami czy mniej doświadczonymi nauczycielami pozostałych przedmiotów. Problem dyscypliny jest szerszy i dotyczy wszystkich szkół i etapów nauczania, większości nauczycieli i uczniów. Własne doświadczenia katechety (zarówno pozytywne, jak i negatywne) powinny być konsultowane z innymi nauczycielami oraz z dyrekcją szkoły. Często brak dyscypliny wynika przede wszystkim ze słabej współpracy nauczycieli, dyrekcji danej szkoły i rodziców. Nawet jeżeli w poszczególnych wypadkach ideał współpracy nie sprawdza się, warto mimo to podejmować kolejne starania, by przynajmniej ze strony katechety oferta pomocy była wyraźnie widoczna.

Diagnoza trudności związanych z dyscypliną polega na dotarciu do przyczyn destrukcyjnych zachowań: znudzenia uczniów, poczucia przymusu (obecności w szkole i na katechezie), trudności psychologicznych związanych z osobistym rozwojem uczniów i wpływem środowisk wychowawczych, młodzieńczego zbuntowania, chęci zwrócenia na siebie uwagi (nauczyciela lub grupy) itp. Znajomość przyczyn może pomóc, ale nie musi prowadzić do uzyskania zmian w zachowaniu.

Problemy z dyscypliną, oprócz solidnej diagnozy, wymagają zastosowania środków profilaktycznych. „Profilaktyka” zakłada następujące pytanie: Co robić, by uniknąć lub przynajmniej ograniczyć zachowania, które nie sprzyjają nauczaniu i wychowaniu, niszcząc lub znacznie utrudniając katechezę? Wielu katechetów radzi sobie z dyscypliną głównie przez: wysoki poziom proponowanych zajęć (przygotowanie, przemyślenie, przemodlenie, korzystanie z doświadczeń innych, własne zaangażowanie); troskę o przyjazną atmosferę i właściwą komunikację (także niewerbalną); znajomość uczniów; budowanie dobrych relacji opartych na silnych więzach między nauczycielem i uczniami; rozsądne stosowanie pochwał; umiar w systemie kar; mądre wykorzystanie systemu oceniania; stosowanie zasad katechetycznych (np. wierności Bogu i człowiekowi – m.in. przez dobranie i właściwe wykorzystanie sytuacji egzystencjalnej, wprowadzającej w temat i wywołującej zainteresowanie uczniów) i dydaktycznych (m.in. indywidualizacji nauczania, budowania pozytywnej motywacji, poglądowości, aktywizacji uczniów, łączenia teorii z praktyką itp.); odwoływanie się do różnych form i metod prowadzenia katechezy; dobre zaplanowanie czasu zajęć; wierność w dydaktycznych „szczegółach” (np. zasada porządku w odpytywaniu – konsekwentne wymaganie już od najmłodszych, ale także od starszych uczniów „reguły podniesionej dłoni” czy ostrożne posługiwanie się pytaniami alternatywnymi).

Dyscyplina w katechezie nie jest celem sama w sobie, lecz swoistym „środkiem do celu”. Aby osiągnąć zakładane cele katechetyczne, katecheta powinien zatroszczyć się o porządek w nauczaniu, o szacunek wobec przekazywanych treści. Wymienione działania profilaktyczne ułatwiają katechecie zachowanie ładu podczas prowadzonych zajęć. Jest to – zwłaszcza w klasach młodszych – zabezpieczanie się przed wystąpieniem niepożądanych i trudnych sytuacji łamania dyscypliny.

W przypadkach, które nie należą przecież do rzadkości, kiedy katecheta staje wobec wyraźnych zachowań niszczących dyscyplinę, musi odwołać się do swoistych „środków terapeutycznych” (pytanie: Co robić?). Tego typu „terapia” nie jest łatwa. Za katechetą (jak i każdym nauczycielem) nie stoi silny system prawny, który automatycznie chroniłby jego, a także samych uczniów oraz przekazywane wartości (por. obowiązujące prawo oświatowe oraz silne przeakcentowanie praw dziecka bez nacisku na obowiązki).

Wobec ucznia, który zakłóca porządek, można: odwołać się do osobistej rozmowy z nim, z jego rodzicami, z dyrekcją czy szkolnym pedagogiem; zastosować techniki mediacyjne i wypowiedzi asertywne; ponownie przypomnieć obowiązujące zasady (por. klasowa umowa); odwołać się do osądu klasy (wzajemnej odpowiedzialności za siebie i za katechezę). Nie można podczas katechezy stosować kar fizycznych. Małą skuteczność posiadają upomnienia słowne (ciągłe powtarzanie „Proszę o spokój!”, „Cisza!” itp.), krzyk czy wymówki. Bardzo niebezpieczne, choć na dany moment często skuteczne, jest stosowanie środków, które naruszają godność ucznia (wyśmiewanie, ironia, słowne żarty, posługiwanie się poniżającymi epitetami). Katecheta musi być świadom, że w ten sposób wchodzi w konflikt z uczniem lub grupą, sam utrwala go i podsyca, co z całą pewnością nie sprzyja katechetycznym celom i wartościom, które chce przekazać.

Ważne jest, aby katecheta zawsze rozpoznawał niewłaściwe zachowanie i umiał adekwatnie zareagować. Inaczej będzie to w przypadku cichych rozmów między uczniami, kiedy może odwołać się do tzw. techniki „mimochodem” (dostrzega przeszkadzających uczniów i bez zakłócania toku lekcji nieostentacyjnie ich upomina). Inaczej w przypadkach wymagających wyraźnej interwencji. Wówczas katecheta musi reagować dosadnie, określając, o co mu chodzi (zamiast: „Dość tego!”, lepiej: „Nie rozmawiaj, kiedy ja mówię!”), stanowczo komunikując swe żądanie (zamiast: „Proszę, nie rób tego!”, lepiej: „Nie będę tolerować takiego zachowania!”) i wyraźnie ukazując swe emocje (zamiast: „Nie rób tego więcej”, lepiej: „Rozgniewałeś mnie swoim zachowaniem, za które muszę Cię ukarać!”). Nauczyciele skutecznie utrzymujący ład na lekcji mają opanowaną umiejętność natychmiastowego, bezpośredniego i sprawiedliwego radzenia sobie z destrukcyjnymi zachowaniami. Doceniają metodę nacisku interpersonalnego opartego na możliwości rozdzielania i wycofywania nagród, urzędowym autorytecie, wiedzy i szczególnych kwalifikacjach, atrakcyjności osobistej i przynależności do ważnej grupy odniesienia. Posługując się pochwałami, nagrodami i karami, nauczyciele mogą wywoływać i umacniać pożądane zachowanie. Określone techniki upominania są trudne do prezentacji ze względu na różne osobowości nauczyciela i zróżnicowanie jego relacji z uczniami.

Doświadczeni katecheci dość elastycznie podchodzą do zagadnień związanych z dyscypliną, wiedząc, że każda klasa jest inna, a wszelkie interwencje należy dostosować do konkretnych warunków. Trzeba pamiętać, że choć dyscyplina (ład w klasie) jest jedynie „środkiem, a nie celem”, to jednak ma ona istotny wpływ na owocność katechezy.

 

Arends R.I., Uczymy się nauczać, Warszawa 1994; Barciński Z., Wprowadzanie porządku na katechezie. Cz. I-VIII, Kat 43(1999); Chałupniak R., Kostorz J., Kochel J. (red.), Dyscyplina w szkole i na katechezie, Opole 2003; Czapów Cz., Dyscyplina w wychowaniu, w: W. Pomykało (red.), Encyklopedia pedagogiczna, Warszawa 1993, s. 148-150; Dąbrowska E., Zapobieganie trudnościom wychowawczym (profilaktyka, diagnostyka, terapia), w: M. Łobocki (red.), Praca wychowawcza z dziećmi i młodzieżą, Lublin 1998, s. 133-140; Dudzikowa M. (red.), Nauczyciel – uczeń. Między przemocą i dialogiem: obszary i typy interakcji, Kraków 1996; Dziewiecki M., Psychologia porozumiewania się, Kielce 2000; Hauk D., Łagodzenie konfliktów w szkole i pracy z młodzieżą, Kielce 2002; Kukołowicz T., Nowak M. (red.), Pedagogika ogólna. Problemy aksjologiczne, Lublin 1997; Mieszalski S., O przymusie i dyscyplinie w klasie szkolnej, Warszawa 1997; Okoń W., Słownik pedagogiczny, Warszawa 1992; Robertson J., Jak zapewnić dyscyplinę, ład i uwagę w klasie, Warszawa 1998; Rüedi J., Disziplin in der Schule. Plädoyer für ein antinomisches Verständnis von Disziplin und Klassenführung. Begründungen, Möglichkeiten, Hindernisse und Beispiele, Bern-Stuttgart-Wien 2002; Sławiński S., Wychowywać do posłuszeństwa, Warszawa 1994; Tarnowski J., Jak wychowywać?, Warszawa 1993; Wenger-Hadwig A. (red.), Schule zwischen Disciplin und Freiheit, Innsbruck–Wien 2000.

 

ks. Radosław Chałupniak